կգմս.png
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
ՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ
ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Քառաձայն վիշապերգ

Հարգելի հետևորդներ և արվեստասերներ, «Ժողովրդական արվեստի հանգույց» հիմնադրամը կազմակերպում է ցուցահանդես՝ նվիրված Արցախյան «Խնձորեսկ» տես...

Զրույց հայկակական ժամանակակից գորգարվեստի մասին

«Ժողովրդական Արվեստի Հանգույց» կրթամշակութային հիմնադրամը կազմակերպում է այս տարվա առաջին զրույց-բանախոսությունը, որը վերաբերում է հայկակ...

ՀՀ ՈՆՄԺ ԱՐԺԵՔՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

1. «Սասնա ծռեր» էպոս

 Ժողովրդական տարածված անուններն են «Սասունցի Դավիթ», «Ջոջանց տուն», «Քաջանց տուն», «Սասնա փահլևաններ»։

Բնագավառը` ժողովրդա­կան բա­նա­­հյու­սություն

Տարած­ման շրջանը՝ ՀՀ տարածք, արտերկրի հայկական համայնքներ

Կրողը՝ ՀՀ բնակչու­­թյուն, արտեր­կ­րի հայկա­կան համայնք­ների հայախոս հատված


Պատմական հակիրճ տեղեկանք
Էպոսի հերոսներից Սա­նա­սա­րի և Բաղդասարի մասին հնագույն վկայու­թյուն­ները պահպանվել են Աստվածաշնչում (Թագա­վորաց չորրորդ, ԺԹ), հետագայում Մովսես Խորենացու (գիրք Ա, ԻԳ) և Թովմա Արծրունու (Թով­մա Արծրունի և Անանուն, «Պատմություն Արծրուն­յաց տան») երկե­րում: Դավթի և Խանդութի մա­սին զրույցների, Սասու­նում եղած իրեղեն ապա­ցույցների մասին հիշա­տա­­կու­թյուն­­ներ կան 16-րդ դարի պորտուգալացի ճանա­պար­հորդների (Ա. Տեն­րեյրո, Մ. Աֆոնսո) ուղեգրա­կան նյութերում: Ուշ հայ­կական աղբյուրների մասին թռու­ցիկ հիշատակությունները վերաբերում են 19-րդ դարում հանդիպող վեպի հերոս­ների անուններն ունեցող տեղա­վայրերին (Խանդութի ձոր, Խանդութի բերդ, Դավթի թշնամիների գե­րեզ­մանները Խլաթի մո­տա­կայքում):

Բնութագիրը (նկարագրությունը, առանձ­նահատկությունները)
«Վիպական բանահյուսություն» ժանրի ժողովրդական վեպի վառ օրինակ է: «Սասնա ծռերը» ամբողջական, կուռ կառուցվածքով, շուրջ 150 ասացողից գրառված եզակի հուշարձան է: Օտար զավթիչների դեմ մղած դարավոր պայքարն արտացոլող հերոսական ասք է` բաղկացած չորս ճյուղից` «Սանասար և Բաղդասար», «Մեծ Մհեր», «Սասունցի Դավիթ», «Փոքր Մհեր»: Հերոսների չորս սերունդը` չորս ճյուղը, միմյանց հետ կապված են ազգակցական կապերով: «Սասնա ծռեր» էպոսի ամենաբնորոշ գիծը հերոսական անպարտելի ոգին է` պայմանավորված նրա նախահիմքում ընկած առասպելական դյուցազունների սխրանքներով և հայ ժողովրդի` իր ոսոխների, հատկապես արաբական բռնակալության դեմ մղած դարավոր պայքարով:

Կենսունակությունը (պատմական, մշա­կութային, տնտեսական, հասա­րա­կական նշանակությունը
Պահպանվում է հասարակության մեջ, փոխանցվում է ֆորմալ և ոչ ֆորմալ ուսուցման միջոցով: Միշտ չէ, որ բանասացներն էպոսը լրիվ են հաղորդում: Հաճախ պատմում են մեկ կամ երկու հատված` էպոսի միասնու­թյունն ընդգծելով ողորմի­նե­րով, որոնք փառաբանում են մնացած բոլոր հերոսներին: Պատմվող հատվածը կոչ­վում է այն հերոսի անվամբ, որի մասին հյուսված է էպոսի տվյալ ճյուղը: Էպոսի վիպասացների բուն հայ­րենիքը Վանա լճի ավազանն ու նրանից հարավ-արևմուտք և հյուսիս-արևելք ընկած գավառ­ներն են` Սասուն, Մուշ, Բաղեշ, Մոկք, Շատախ, Վան, Հայոց ձոր, Խլաթ, Արճեշ, Մանազկերտ, Ալաշկերտ, Բայազետ: 19-20-րդ դդ. գավառներից պանդխտա­ցած և գաղթած վիպասացների ու նրանց սերունդների միջոցով «Սասնա ծռեր» էպոսն անցել է Արևելյան Հայաստան: Լեզուն հիմնականում արևմտահայ բար­բառ­ներն են, երբեմն նկատելի է նաև արևելահայ բարբառների ազդեցությունը: Ավանդվել է բանավոր, և նրա բնագրերը 19-20-րդ դդ. տարբեր վիպասացներից գրառված տարբերակներն են, որոնք կառուցվածքով, լեզվաբար­բառային և վիպական ներքին հատկանիշներով բաժանվում են տիպաբանական-տեղագրական երեք մեծ խմբի` Սասնա, Մշո և Մոկաց: Սրանցից բացի, կան նաև խառը խմբեր: Նախնական պարզ ու կուռ տիպը, հավանաբար, եղել է Սասունինը, որի տարածումից էլ ստեղծվել են մյուս տարբերակները: Կենսունակ է, որովհետև, որպես պարտադիր ուսուցման թեմա, մտել է պետական կրթական ծրագրերի մեջ: Գիտական հիմնարկների կողմից մշտապես հետազոտվում և հանրությանն է ներկայացվում գիտական հրատա­րակությունների ձևաչափով, կատար­վում են գրա­կան մշակումներ: Երեխա­ների համար հրատարակվում են պատ­կերազարդ տարբերակներ: Նկա­րա­հանվում են գեղարվեստական ֆիլմեր, մուլտֆիլմեր, գրվում են երաժշտա­կան ստեղծագործու­թյուններ:


2. Քոչարի

Բնագավառը՝ ժողովրդա­կան պարար­վեստ

Տարած­ման շրջանը՝ Տարրը տարածված է ՀՀ մարզերի գյու­ղական և քաղա­քա­յին համայնքներում, մասնավորապես, ՀՀ Արագածոտնի մարզի Ապարան, Ներքին Բազմա­բերդ, Սասունիկ, Արագած, Կաքա­վաձոր, Աշտարակ, Ագարակ և ՀՀ  Տավու­շի մարզի Դիլիջան, Իջևան, Բերդ հա­մայնք­ներում, ինչ­պես նաև մայրա­քաղաք Երևանում:

Կրողը՝ Տարրի կրողները կրտսեր, երիտա­սարդ, միջին և ավագ տարիքի մարդիկ են:


Պատմական հակիրճ տեղեկանք
Հիշատակվում է վաղ միջնադա­րից:

Բնութագիրը (նկարագրությունը, առանձ­նահատկությունները)
Հայկական ժողովրդական ավանդական խմբապար է: Քոչարին Հայկական լեռնաշխարհում ամենատարածված և ներկայումս ամենապահպանված հայկական պարն է: Բաղկացած է 2 մասից` չափավոր ու արագ: Երաժշտական չափը` 2/4, 4/4, 8/4: Ռիթմը շատ ճկուն է, իմպուլսիվ և հաճախակի սինկոպաներով: Պարա­ձևում քայլերը խրոխտ են, կտրուկ, մեծ ծնկածալերով և ծունկկոտրուկներով: Պարը հրապուրիչ է առնական դինա­միկայով:  Կատարում են իրար սեղմված ձեռքերի անքակտելի բռնելաձևով, գլուխները՝ բարձր, կիսաշրջանով կամ ուղիղ գծի դասավորությամբ: Կատար­վում է զուռնայի և դհոլի նվագա­կցու­թյամբ:

Կենսունակությունը (պատմական, մշա­կութային, տնտեսական, հասա­րա­կական նշանակությունը
Պահպանվում է հասա­րա­կության մեջ, փոխանց­վում է ֆորմալ և ոչ ֆոր­մալ ուսուցման միջոցով, ինչպես նաև ժառան­գա­բար` ընտանիքի ավագ­նե­րից՝ երի­տա­սարդներին: Տարածված են քոչարու տարբեր տեսակներ` ըստ տեղավայրի (Ապարանի, Ալաշկերտի, Մուշի, Սաս­նա և այլն) և ըստ պարա­ձևի (մեկտակ քոչարի, եր­կուտակ քոչարի, երեք­տակ քոչարի և այլն): «Քոչ» արմատն ըստ երևույթին կապ ունի չամորձատված` չկռտած ոչ­խարի-խոյի-գոչ-ղոչ և խոչ անվանումների հետ, գալիս է վաղնջական ժամանակ­ներից և կապված է խոյի պաշտամունքի հետ: «Ղոչ» գոյական անունից առաջանում է «ղոչաղ» ածականը` համարձակ, խիզախ, քաջ: Թեպետ պարողներն այլևս չեն հիշում պարատեսակի նախկին «խոյ-այծային» բովանդակության մասին, սա­կայն ժամանակն ու հետագա շերտա­վորումը չեն կարողացել ամբող­ջո­վին հաղթահարել նրա նախասկզբնական (վաղնջական) ձևը: Քո­չարու ճիշտ ձևի մեջ հստակ պահպանվել են հնագույն շարժումների շարժական արմատները, երբեմնի վարքագիծը, ցատկոտումն ու թռչկո­տումը, մարտը, խոյերի ու այծերի պոզահարումը, այծամարդու շարժում­նե­րը: Շարժումների նշա­նա­կությունն առա­վել լավ արտահայտված է դեպի առաջ սրընթաց հար­ձա­կողական շարժումների և ծանրության հենարանի տեղաշարժերի մեջ, որոն­ցով, ասես, արտա­հայտ­վում է ախոյանին պոզա­հարելու ցանկությունը: Կենսունակ է, որովհետև կիրառական է ընտանե­կան, հասարակական խնջույք­ների, տոնա­խմբությունների, միջո­ցա­ռում­ների ժամանակ:


3. Յարխուշտա


Բնագավառը՝ ժողովրդա­կան պարարվեստ, ժանրը` ծիսական, ռազմական

Տարած­ման շրջանը՝ ՀՀ տարածք, արտերկրի հայկական համայնքներ

Կրողը՝ համաժո­ղովրդական պար


Պատմական հակիրճ տեղեկանք
Հնագույն ակունքներ ունեցող ծիսական, ռազմական խաղ-պար է: Հիշատակվում է վաղ միջնա­դա­րից, վկայու­թյուններ կան Մով­սես Խորենացու, Փավստոս Բու­զանդի, Գրիգոր Մագիստրոսի մոտ:

Բնութագիրը (նկարագրությունը, առանձ­նահատկությունները)
Յարխուշտան ռազմա­կան, ծիսական  ծափ-պարերից է: Առանձնանում է յուրօրինակ կառուցվածքով, խաղա­յին, երաժշտա­կան, բանահյուսական տեքստերով և կատարման գունեղ ոճով: Դրա հիմ­նական դասավորութ­յունը շրջանն է, որը պարբերաբար քանդվում է և վերադասավորվում եր­կու ուղիղ հան­դիպակաց գծի: Այդ գիծ-մարտա­շար­քերը մոտենում են միմ­յանց, կարծես, հարձակվում են իրար վրա: Այնու­հետև պարողները բախվում են գլխա­վերևում կատարվող ծափերով և հե­ռանում: Մարտա­շար­քերը պարելով քանդվում են կամ վերադասավորվում շրջանի: Յար­խուշտան պարում են եր­կու հակա­ռակորդ խմբի բաժանված, և յուրա­քանչյուրը պարում է մյուս խմբի դեմ-դիմաց կանգնածի հետ` նրա հետ զույգ կազմելով: Հիմնական պարա­քայլն ընդմիջվում է հակառակորդ զույգերի ծափերով և մեկ ոտքի ծունկը գետին զարկելով: Պարի եղանակային չափը2/4 է: Այն սկսվում է միջին տեմ­պով և աստիճանաբար արագա­նում է: Ուղեկցվում է դհոլի և զուռնայի նվա­գակցությամբ:

Կենսունակությունը (պատմական, մշա­կութային, տնտեսական, հասա­րա­կական նշանակությունը
Յարխուշտան դասվում է ծիսական, ռազմական խաղ-պարերի շարքը: Ժամանակի ընթացքում տարբեր փոխակերպումների է ենթարկվել` դառնալով աշխարհիկ զվարճանքի խաղ և պար, միաժամանակ պահպանել է հնագույն տարբերա­կին բնորոշ տարրեր, որոնց ակնհայտ վկայություններն են պարի դասավորությունները, պարաձևը, ծափերը, բանահյուսական տեքստն ու մարտական կանչերը: Հայտնի են յարխուշտայի հետևյալ տեսակները` Խարազանի յարխուշտա, թաք յարխուշտա, Սլիվանի յարխուշտա և այլն: Պարը տարածված է եղել Սասունում: Յարխուշտայի անվանումն ունեցել է տարբեր մեկնաբանություններ, որոնցից մեկն էլ այն է, որ Յար խուշտա նշանակում է զենքի ընկեր: Ավանդական յարխուշտան պարել են միայն տղամարդիկ: Ներկայումս յարխուշտան պահպանվում է հայ ժողովրդական և բեմական պարար­վեստում, և այդ կենսունակությունը նույնպես հաստատում է այս բացառիկ ավանդական պարանմուշի արժեքն ու ինքնատիպությունը: Բեմական տարբերակում պարում են նաև կանայք՝ նույն պարաձևով, սակայն ծափ զարկելով ոչ թե տղամարդկանց, այլ միմյանց հետ: Բեմական մշակումներում յարխուշտան ունենում է որոշակի բեմական մուտք և որևէ բնորոշ պարային դիրքով շեշտված վերջաբան: Բեմադրողի մշակման և բեմի օրենքներին համապատասխան` սահմանափակվում է պարողների իմպրովիզացիան: Պարն ուղեկցվում է գործիքային երաժշտությամբ, հաճախ էլ` ձայնագրությամբ: Բացակայում է բանահյուսական տեքստը, որին փոխարինում են պարողների հաճախակի կրկնվող մարտական բացականչությունները: Այն ավանդական պարերից է, որը ժողովրդական պարային մշակույթում պահպանվել է մինչև այսօր և շատ քիչ փոփոխությունների է ենթարկվել: Կենսունակ է, կատարվում է ինքնագործ և պրոֆեսիոնալ պարային խմբերում, ինչպես նաև ընտանեկան, հասարակական խնջույքների ու տոնախմբությունների ընթացքում:


4. Ավանդական հարսանեկան ծիսակատա­րութ­յուն

մար­դու կյան­քի շրջա­փու­լե­րի հետ կապ­ված սո­վո­րույթ և  ծես

ՀՀ տա­րածք

օ­տա­րերկրյա պետություն­ների հայկա­կան համայնք­ներ
գյուղական և քաղաքային բնակչու­թյուն

Գրավոր տեղեկու­թյուն­ները վերաբերում են վաղ միջնադարին, ամբող­ջապես նկարագրվել է 19-րդ դարից սկսած:

Հարսանեկան տոնական համալիր` երեքից յոթ օր տևողությամբ, որը նե­րառում է աղվես-խնամախոսի ծեսը, ցլի մորթը` իր հարակից արարո­ղու­թյուններով, հարսի ծաղկոց և պա­րատուն, փեսայի գովք, սափրում և այլն:
Պահպանվում է հատկապես ավանդապաշտ ընտանիքների կողմից: Յուրաքանչյուր սեռատարիքային խումբ ունի սեփական գործառույթը հարսանեկան համալիրում. քավոր-քավորակին, հարսի հայրը, մայրը, եղբայրը, քույրը, փեսայի ազգականները և ընկերները:


5. Խավիծ

մար­դու կյան­քի շրջա­փու­լե­րից կնոջ ծննդաբե­րու­թյան հետ կապված սո­վորույթ

ՀՀ տարածք, արտերկրի հայկական համայնքներ

Կիրառվում է բազմաթիվ ընտանիքնե­րում։

Գրավոր տեղեկութ­յուն­ները հանդի­պում են 19-րդ դա­րից, շարունակվում է այսօրվա կենցա­ղում:

Ալյուրից պատրաստված ուտեստի տեսակ է, որն անհրաժեշտ է դիտվում նոր ծննդաբերած կանանց ուժերի վերա­կանգնման համար: Ունի ինչպես ռացիո­նալ, այնպես էլ` սրբազան եր­ևույթի ընկալում, քանի որ հայերի երկրա­գոր­ծական մշակույթի մեջ ավան­դաբար պահպանվել է հացահատի­կա­յին մշակաբույսերի  սրբագործ և սերնդաճի ազդեցության նկատմամբ հավատը:

Կենսունակ է, առանձնահատուկ զարգացում չունի, սակայն կիրառությունը շարունակվում է: Ընտանեկան միջավայրում ժառանգաբար փոխանցվում է փորձով:


6.Կատիկի բարձրացում

(կատիկ` լատի­ներեն choana)

մար­դու կյան­քի շրջա­փու­լե­րից երեխայի ծննդյան և հա­սու­նութ­յան`  մանկան խնամքի հետ կապված սովորույթ

Հանդիպում է առանձին ըն­տա­նիքներում, մասնավորա­պես, արևելա­հայոց միջա­վայրում:

Կիրառու­թյուն ունի առանձին ընտանիքնե­րում: Ժառան­գաբար փո­խանցվում է ընտանեկան միջավայ­րում` տարեցնե­րից կրտսերնե­րին:
Որպես ազգագրական բնույթի նյութ՝ 20-րդ դարում գրանց­վել է ազգագրագետների կողմից:

Նորածին երեխաներին լողացնելիս կոկորդի` կատիկի մասի և քիմքի մերս­ման սովորություն է, որի հետևան­քով բերանի խոռոչի խորքային մասում` կոկորդում և քիմքում մկանների ամ­րացման միջոցով ձեռք է բերվում շնչուղիների ազատություն, ձայնի հնչեղություն և այլն:

Ազգային ավանդական մշակույթի եզակի դրսևորում է, բացառիկ երևույթ: Ճանաչողության դեպքում կարող է լայն տարածում ունենալ և նպաստել երեխաների խնամքին, սակայն կենսունակ է միայն սովորույթն իմացող ընտանիքներում:


7. Տարի հացի խորհրդա­նշա­նային կիրա­­ռում և նախ­շա­զարդում


բնության վերա­բերյալ պատկե­րա­ցումներ և գիտելի­քներ, ժողովրդա­կան տոնական մշա­կույթ, ժո­ղովրդական խոհա­նոցի տարր

ՀՀ տարածք, արտերկրի հայկական համայնքներ

հիմնակա­նում կանայք, որոշ շրջաններում նաև տղամար­դիկ

Առաջին հիշատա­կությունները հան­դի­պում են տասնին­ներորդ դարի երկ­րորդ կեսին (Ե. Շա­հա­զիզ, Ե. Լալայան, Ա. Ահարոնյան, Քաջբերունի):

Ժողովրդական տոնածիսական, խորհրդա­նշանային համալիրի բաղ­կացուցիչ տարր է: Պատրաստման գիտելիքները, հմտությունները փո­խանցվում են ժառանգաբար: Տարի հացը կլոր է կամ ձվաձև` մոտավորապես 30-40 սմ տրա­մագծով: Հայաստանի մի շարք շրջաններում հայտ­նի է եղել նաև այլ անուննե­րով` կրկենե, կրկենի, դով­լաթ կրկենի, միջնակ կլոճ, միջինք և այլն: Հացը կտրվում է Նոր տարուն (տարբերակներ` Մեծ պասի կեսին` միջինքին) և բաժանվում տան անդամ­նե­րին: Հացի զարդանախշե­րը խորհրդա­նշորեն կապվում են տիեզերա­ծնության, արար­չագործության ու սերնդաճի գաղափարների հետ և այլն:

Փոխանցվում է փորձով՝ ավագ սերնդից երիտասարդներին: Կենսունակ է, քանի որ կիրառական է և կապված է սննդի ու կենդանի տոնի հետ:


8. Սուրբ Սարգսի տոն

ժողովրդա­կան տոն

ՀՀ տարածք, օտարերկրյա պետությունների հայկական համայնքներ

համաժո­ղովրդա­կան տոնակատա­րու­­թ­յուն

Գրավոր ամենավաղ տեղեկությունները պահպանվել են 5-րդ դարից:

Տոնածիսական համալիրը կապված է ամուսնական գուշակության հետ:

Տարածված է ընտանեկան, հասարա­կա­կան միջավայրում՝ հատկապես երի­տա­սարդության շրջանում:


9. Տերընդեզ

ժողովրդա­կան տոն

Տարածված է ՀՀ Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Արա­գածոտնի, Շիրակի, Արարատի, Վայոց ձորի և Արմավիրի մարզերում։

Համաժո­ղովրդա­կան

տո­նակա­տա­րութ­յուն է, որն առա­վել մեծ շուքով է տոնվում նո­րապսակնե­րի և նոր նշանված­­ների ընտա­նիք­ներում:

հնագույն աղբյուրներից

Պահպանվել են նորապսակ զույգերի՝ կրակով կրկնապսակը, մոմերով երթը, կրակի շուրջ պտտվելը, պարելը (որոշ վայրերում` յոթ շրջան, կան նաև հա­տուկ ծիսապարեր), կրակի վրայով ցատկելը և փեշը կրակով այրելը, աղանձ շաղ տալը: Մյուս տարրերը` մոխրով գուշակու­թյունները, դեպի գերեզմանոց երթը, պահպանվել են տեղ-տեղ:

Պահպանվում է հասարակության մեջ:


10. Վարդա­վառ

ժողովրդա­կան տոն

ավանդական տոնի հիմնական բաղա­դրիչներն ամբողջ Հայաստանում, որոշ առանձնա­հատկու­թյուններ  ՀՀ Տավուշի և Լոռու մարզերում

Համաժո­ղովրդա­կան տոնա­կատա­րութ­յուն է:

հնագույն աղբյուրներից

Ժողովրդական տոնածիսական, խոր­հր­­դա­նշանային համալիրի բաղկա­ցուցիչ տարր է: Հայ ժողովրդի ամե­նա­սիրված տոներից է, որը տեղի է ունենում հունիսի 28-ից մինչև օգոստոսի 1-ը ընկած ժամա­նա­կա­հատ­վածում: Կապվում է հայոց հեթա­նոսական

Աստ­ղիկ և Անահիտ դիցուհիների պաշտամունքի, նաև մեծ ջրհեղեղից հետո Մասիսի գագաթից Նոյ նա­հապետի իջնելու հետ: Միացվել է եկեղեցական տոնացույցի «Այլա­կեր­պու­թյուն» կամ «Պայծառակեր­պու­թյուն» տոնի հետ:
Փոխանցվում է համայնքի ներսում: ՀՀ Տավուշի մարզում պահպանվել և կատարվում են տոնի համարյա բոլոր առանցքային բաղադրիչները` սկսած ուխտագնացությունից, զոհաբերությունից, վերջացրած ջրոցիով, ծաղկաբաժանմամբ, ծիսական թխվածքով և ճլորթիով:


11. ՀՀ Արագա­ծոտնի մարզի Նիգա­վան գյուղի Սուրբ Թևա­թո­րոսի պաշտա­մունք

ժողովրդա­կան հավատալիք և սովորույթ

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Նի­գա­վան գյուղ

Նիգավան գյուղի ներ­կա­յիս և նախկին բնակիչներ

Սուրբ Թևաթորոսի պաշ­տա­մունքի այս տարբե­րակը վկայված է Արևմտյան Հա­յաս­տանի Դերջան գա­վառում` Գևորգ Հա­լաջյանի «Դեր­սիմի ազգագրու­թյուն» գրքի դեռևս անտիպ հատ­վածում (20-րդ դարի սկիզբ):

Եզակի և զուտ տեղական տո­նա­ծիսական համալիր է` կապված սրբի գերեզմանի պաշտամունքի, Վարդա­վառի տոնի ժամանակ կատարվող ուխտա­գնա­ցության և մատաղների, ավան­դա­զրույցների ու հավատալիքների հետ:

Փոխանցվում է համայնքի և հայրենակից­ների միջավայրում: Սուրբը բուժիչ և զավակատուր է համարվում:


12. ՀՀ Արագածոտ­նի մարզի Քասախ գյուղի Թուխ Մանուկի պաշտամունք

ժողովրդա­կան հավատալիք  և սո­վորույթ

ՀՀ Արագածոտնի մարզի մի քանի գյուղեր

ՀՀ Արագա­ծոտնի մարզի Քասախ և Մռավյան գյուղերի բնակիչներ

Հուշարձանի մասին հիշատակում է Թ. Թորամանյանը, նոր հեղինակներից` Տ. Պետրոսյանցը (Հայկազուն): Պաշտամունքի մասին տեղեկություններ չկան:

Պաշտամունքը կապված է համանուն սրբատեղիի հետ, որը  գտնվել է Քա­սախ (նախկինում՝ Չամռլու) գյու­ղում: 1963 թ., հայտնվելով  Ապարանի ջրամ­բարի տարածքում, գյուղի բնակ­չութ­յունը տարահանվել է և հաստատվել ներ­կայիս Քասախում, սակայն «Թուխ Մանուկ» սրբատեղիի պաշտամունքն ու դրա հետ կապված հավատա­լի­քային համալիրն ամբողջովին պահ­պանվել են: Գյուղի բնակիչներն այս­տեղ նշում են Համբարձում, Վարդա­վառ, Սուրբ Խաչ և բազում այլ տոներ, ինչպես նաև ուխտ են անում` առող­ջանալու, զավակ ունենալու և այլ բաղձանքներով:

Պահպանում են հիմնականում ներկայիս Քասախ գյուղի բոլոր բնակիչները, որոնց միանում են հուշարձանին հարևան Մռավյան, Քուչակ և այլ գյուղերի բնակիչները:


13. «Կռունկ» երգ

Ժողովրդա­կան երաժշտար­վեստ, երաժշտա­բա­նաստեղծա­կան ժանր է, քնա­րական երգ։

ՀՀ մարզեր, օտարերկրյա պետությունների հայկական համայնքներ

համաժո­­ղովրդական երգ

«Կռունկը» հայկական ուշ միջնադարի՝ լայն տարածում գտած եր­գերից է (16-17 դդ), իր մեղեդիական ոճով մոտիկ ու հարազատ է տաղային տիպի ստեղծագործու­թյուն­ներին և հայ միջնա­դարյան պրոֆեսիոնալ երաժշտության նմուշնե­րին: Մատենադարանի N 7717 ձեռագրում պահպանվում է երգի խազագրված ամենահին օրինակը: Ձեռագիր ամենահին տարբերակը պահպանվել է Քյուրդյան հավաքածուի (ԱՄՆ) N 85 տաղա­րանում: «Կռունկի» հաստատուն, մեկ միասնական բնագիրը վերաբերում է 1898 թվա­կանին (Կ. Կոստանյանցի բաղդատական հրատարակություն): Գոյություն ունի «Կռունկ» երգի  22 տարբերակ: Երգի ամենաշատ օգտագործվող տաբե­րակը Կոմիտասի մշակումն է:

Երաժշտաբանաս­տեղծական ժանրի՝ պանդխտության թեմայով քնարական երգ է: Երգը մարմնա­վորում է երկու կեր­պար: Կռունկը երգի այլաբա­նա­կան կերպարն է, իսկ բանաստեղծն ըստ էության գլխավոր կերպարն է, քնարա­կան հերոսը: Այս երկու տար­բեր, միանգամայն հակադիր գոյավի­ճակի տեր քնարական կեր­պարները միավորվում են, ինչի արդյունքում կռունկն այլևս չի դիտ­վում որպես այլա­բա­նական կերպար, այլ անձնա­վորում է տա­րագիր բանաստեղծին, տարագիր մարդուն: Երկուսը միասին դառնում են աշխար­հասփյուռ հայ ժողո­վրդի խորհրդանիշ: «Կռունկը» 17-րդ դարի 2-րդ կեսին տարածված է եղել Կ. Պոլսում, Բութա­նիայում, Ադրիանա­պոլ­սում, Շապին-Գա­րահի­սարում, Հալեպում, Երու­սա­ղեմում: Հորինված լինելով իբրև գրավոր երգ և տարածում գտնելով հիմնականում գրավոր եղանակով` պահպանել է իր հորինվածքի առանձնահատկություն­ները, չափն ու հանգը, նյութն ու բովանդակությունը: Ունի լեզվաոճական ընդգծված արտահայտչականություն, բառային, պատկերային ինքնատիպ համակարգ:

Պահպանվել է հասարակության մեջ, փոխանցվում է ֆորմալ և ոչ ֆորմալ ուսուցման միջոցով:


14. «Գացեք, տեսեք» երգ

ժողովրդա­կան

երա­ժշտար­վեստ, տոնածիսա­կան երաժշտաբա­նաստեղծա­կան ժանր

Տարածված է ՀՀ Արագածոտնի, Շիրակի, Վայոց ձորի, Գեղարքու­նիքի մարզերում, Երևան, Վաղարշա­պատ (Էջմիածին), Արմավիր քաղաք­ներում և այլուր: Մինչև 1915 թ. տարածված էր Արևմտյան Հայաս­տանի Տարոն, Վասպու­րական գավառնե­րում և Բութանիայում:

Արևմտյան Հայաստանի Տարոն, Վաս­պու­րական և Բութանիա ազգագրական շրջաններից գաղթած­ների ներկայիս սերունդներ

Առաջին նմուշները տպագրվել են 18-րդ դարում:

Ժողովրդական  խորհրդանշական, ծի­սական երգ է` բաղկացած 12-13 շղթա­յական տներից, որոնցից յուրաքան­չ­յուրը, խորհրդանշելով տարվա մեկ ամսվանից մյուսին անցումը, փոխա­բե­րական իմաստով նկարագրում է կեն­դանիների՝ մեկը մյուսին ուտելը, այսպիսով ներկայացնելով տարե­շրջանը և տոմարը:

Երբեմնի Բարեկենդանի ծիսական երգ է, որը մինչև 20-րդ դարի առաջին կեսը կատարվել է պար- ներկա­յացում ծեսի ձևով: Այժմ կատարվում և փոխանցվում է ընտանիքի ներսում` որպես կատակերգ:  Տարբերակներից մեկը կատարվում է «Արևիկ» մանկա­պատանեկան համույթի կողմից:


15. Բատոլա (Բաթոլա, Բատալո, Բատոլո)


ժողովրդա­կան պարարվեստ, ծիսական-հարսանեկան պարերգ

ՀՀ Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Շիրակի մարզերի գյուղերում, Վրաստանի Ախալքալաք, Ախալցխա քաղաքներում և հայաբնակ գյուղերում

ՀՀ նշված մարզերի տարեցները, հիմնակա­նում՝ կանայք

Պարերգի առաջին գրառումներից է Ք. Կուշնարյանի 1927 թ. Գեղարքունիքում ձայնագրած տարբերակը: Պարի հնագույն ծագման և ծիսական բնույթի մասին առաջին անգամ վկայել է Ս. Լիսիցյանը (“Старинные армянские театральные представ­ления и пляски”, Ереван, т. 1, 1958, стр. 388)։

Պարատեսակին հետաքրքրություն և ինքնատիպություն է հաղորդում պա­րաքայլերի 5-րդ և 10-րդ հաշիվներին փոքր դադարը կամ զույգ հարվածը` «կոտրելով» անընդհատ պարբե­րա­կան շարժումը, ինչը կապված է խառը կամ մեջընդմիջվող մետրի հետ: Այս իմաստով այն նմանություն ունի մեկ այլ` Թամզարա պարի հետ: Այս պարի մի տարբերակը միևնույն պարա­քայլերով և գրեթե նույն մեղեդիով կատարվում է որպես Բատոլա՝ Շիրա­կում, Ապարանում, Մարտունիում, որպես Թամզարա` Վասպու­րակա­նում, որպես Տապպուրի` Ջավախքի Ծալկա գյուղում:

Երկար ժամանակ կենսավարելով իբրև հարսանեկան պարերգ՝ հետագայում կատարվել է նաև այլ խնջույքների ժամանակ: Քասախի բնակչուհի 78-ամյա Լենա Գևորգյանը, կատարելով պարերգի մի քանի տարբերակ, փաստում է, որ այս պարերգը կատարել են ինչպես հարսանիքների ժամանակ, այնպես էլ՝ այլ առիթներով կամ անառիթ` ուրախ հավաքույթներում: Հարսանիքի ծեսի ժամանակ այն կատարել են հատկապես «Ծաղկոց տանը»: Այսօր ծիսական-հարսանե­կան պատկանելություն ունեցող Բատոլան կատարվում է առանց բուն խորհրդի գիտակցման: Այդուհան­դերձ, այն բավական տարածված և սիր­ված է թե՛ իբրև պար, թե՛ իբրև երգ:


16. Ավանդական դարբնագոր­ծու­թյուն


ավանդական արհեստների հետ կապված հմտություններ և գիտելիքներ

Մինչև 20-րդ դարի առաջին կեսը տարածված է եղել ոչ միայն քաղաք­ներում, այլև գյուղե­րում: Ներկայումս դարբնոցային ավանդական տեխնոլոգիական հմտությունների վրա հիմնված արհեստանոցներ կան Աշտարակ, Գյումրի և Երևան քաղաքներում։

դարբիններ, ովքեր դեռևս պահպանում են ավանդա­կան դարբնոցա­յին տեխնոլո­գիաներով աշխատելու սովորույթը և ավանդա­կան տեխնոլո­գիական հմտություն­ների կրողներն են

Առաջին հիշատակու­թյունը տրված է Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության մեջ, այնուհետև միջնադարյան այլ պատմիչների երկերում, որոնցից հիշատակելի են հատկապես Վանական վարդապետի և Ստեփանոս Օրբելյանի թողած հիշատակումները:

Տեխնոլոգիական բա­ղա­­դրիչներն են երկաթ տաքաց­նելու, կռելու, տաք կամ սառը եղանակով կոփելու, ջեռուցելու, ջրում մխելու (երկաթը ջրով կոփելը և նրան պողպատի հատկություն հաղոր­դելը) տեխնոլոգիական, ինչպես նաև օժան­դակ  փուլերը` զոդելն ու գամելը: Հա­ջորդա­կան տեխնոլոգիական փու­լերը կազմում են տեխնոլոգի­ական շրջան, փուլերի ճիշտ հաջորդա­կա­նութ­յունը կազ­մում է տեխնոլոգի­ա­կան շղթան: Տեխնոլոգիական բաղադրիչներից յու­րաքան­չյուրը պահանջում է լուրջ վարպետություն` հիմնված գիտելիք­ների, փորձի ու հմտության վրա:

Վարպետ դարբին­ների կողմից աշակերտներին է փոխանցվում մեծ մասամբ այն դեպքում, երբ աշա­կերտի դերում հանդես է գալիս վար­պետի կամ մերձավոր հարազատ­ներից մեկի որդին: Առկա է տեխնո­լո­գիական շղթայի և առանձին բաղադրիչների հետ կապված գիտելիքների ու հմտությունների՝ գալիք սերնդին փոխանցման վտանգը


17. Խաչքարագործության վարպետու­թյուն


ավանդական արհեստների հետ կապված հմտություններ և գիտելիքներ

Տարածված է ամբողջ Հայաս­տանում: Ավան­դույթի համալիր պահպանվածու­թյունն առկա է հատկապես ՀՀ Գեղարքունիքի ու Արագածոտնի մարզերում և Երևան քաղաքում:

Քարագործ վարպետ- քանդակա­գործներ, ովքեր դեռևս պահպանում են խաչքարի զարդա­նախշ- խոր­հրդա­նշան­ների իմաստաբանու-թյան ու խաչ­քարի` որպես սրբազան տեքստի մա­սին գիտելիքը, ինչպես նաև քարագոր­ծու­թյան ավան­դա­կան տեխ­նոլոգի­ական հմտություն­ները:

Խաչքարագործությունը հայ ժողովրդական ար­վես­տի յուրահատուկ դրսևորումներից է, որը հիմնված է հնագույն ավանդույթների վրա, անցել է զարգացման երկար ճանապարհ և այսօր էլ չի կորցրել իր արդիականությունը: Այն ճարտարապետության և քանդակագործության միջև միջանկյալ մասնա­գիտություն է: Խաչքարա­գործության ակունքները գնում են մինչև Հայաս­տա­նում վաղ քրիստոնե­ա­կան շրջան` մոտավորա­պես 4-7-րդ դարեր:


Այն իր զարգացումն է ապրել 9-10-րդ դարերում և իր գագաթնակետին հասել 12-18-րդ դարերում: Խաչքարի արև­մտա­հայաց կողմի վրա փորագրված կոմպո­զիցիայի հիմնական տարրը խաչն է: Խաչի շուրջ հաճախ պատկեր­վում են երկրա­չա­փական զարդա­նշաններ, հավեր­ժության նշաններ, բուսա­կան և կենդանական աշխարհի պատկերներ, ինչպես նաև մարդիկ, հատ­կապես՝ սրբապատ­կերներ: Այն համարվում է ճարտարապետական փոքր կոթող: Խաչքարա­գործությունը ՀՀ տարբեր մարզերում հանդես է գալիս բազմակողմանի, հարուստ ձևերով` ունենալով, անշուշտ, տեղական ավանդույթնե­րից բխող առանձնահատ­կություն­ներ: Խաչքարի կերտման վարպետության մեջ հատուկ տեղ է գրավում հայկական յուրահատուկ զարդա­նախ­շերի կատա­րումը: Դրանք ներկա­յացնում են խորհրդա­նիշերի մի ամբողջ համակարգ:
Խաչքարագործության վարպետու­թ­յան համալիր գիտելիքները և հմտու­թյունները ներառում են ոչ միայն տեխ­նիկատեխնոլո­գիական ու կատարո­ղական ունակությունների ու տեխնո­լոգիական գործողություն­ների հաջորդականության մասին ավանդական փորձն ու գիտելիքը, այլև խաչքարի զարդանախշերի ու խորհրդանշանների, ինչպես նաև խաչքարի՝ որպես սրբազան հատ­կություններով օժտված պաշտա­մուն­քային օբյեկտի տեքստային իմաստա­բանության ու բովան­դակության իմա­ցութ­յունները: Խաչքարի վրա փորա­գրված ամեն մի խորհրդանիշ ունի իր նշանակութ­յունը, որի փոխան­ցումը վարպետից աշակերտին խաչքա­րա­գործության մշա­կութային կոդի պահ­պանման ու վերար­տադրության հիմքն է:

Վարպետությունը ներկայումս համալիր կերպով պահպանվում է ավագ սերնդի քարագործ վարպետների կողմից, ովքեր այն աշակերտության ու աշխատանքային փորձառության ձևավորման միջոցով փոխանցում են հաջորդ սերնդին:


18. Տոհմածառ


ազգի պատ­մության, տոհմի ծագման հետ կապված հիշո­ղու­թյան, երևույթների,  դեպքերի, գործըն­թաց­ների խոր­հր­դանիշ

ՀՀ տարածք, արտերկրի հայկական համայնքների առանձին խմբեր

Որոշակիորեն կի­րառվում է բազ­մաթիվ ընտա­նիքներում:

Գրավոր տեղե­կութ­յուն­ները հանդիպում են 19-րդ դարից։ Ծաղկում է ապրել հատկապես 20-րդ դարում և այսօր էլ շա­րունակում է զար­գա­նալ:

Ամրագրում է ընտանեկան-արյու­նա­կից ազգակցական կապերի ուղղա­հայաց և հորիզոնական շերտերի` տոհմի կամ գերդաստանի մասին իրազեկվածու­թյունը,  հիշողությունը, տոհ­մանունների հարատևությունը: Տոհմա­ծառի նախ­նական տարբերակներն Ավետարանի կամ Սուրբ գրքի վերջին էջում՝ ընտա­նիքում ծնված և մահացած անդամների ժամանակագրությունը գրանցող սովորույթ էր, որը հետա­գայում դարձավ ինքնուրույն միավոր` թղթի վրա գծված կամ որևէ այլ ձևով` կավե, փայտե քանդակների միջոցով գերդաստանի մի քանի սերունդների ճյուղային զարգացումը ներկայացնող պատկերով (այստեղից էլ՝ անունը` «տոհմի ծառ»): Տոհմածառերի տարա­տեսակները զարգանում են կյանքին համընթաց, և այսօր կիրառվում են նաև ժամանակակից տեխնոլոգիական հնարավորությունները:

Կենսունակ է և շարունակում է զարգանալ թե՜ ձևի, թե՜ բովանդակության տեսանկյունից: Այսօր տոհմածառեր են կազմվում զանազան գեղարվեստական և գեղագիտական լուծումներով` աշխատելով ներառել տոհմի ազգակցական խմբի առնվազն յոթ սերունդ` ուղղահայաց և հնարավորինս լայն` հորիզոնական ուղղություններով:


19. Ժանեկագոր­ծու­թյուն


ավանդական արհեստ, դեկորա­տիվ-կիրառա­կան արվես­տ, գեղար­վես­տա­կան գործ­վածք

Տարածված է հատկապես ՀՀ Շիրակի մարզի Գյումրի, Արթիկ, Մարալիկ և ՀՀ Տավուշի մարզի Դիլիջան, Իջևան քաղաքային համայնքներում, ինչպես նաև Երևան քաղաքում:

տարբեր տարիքի կանայք և աղջիկներ

Թելանյութի ոչ այնքան դիմաց­կուն լինելու հետ կապ­ված՝ ժանյա­կի հնա­գույն նմուշներ չեն պահ­պան­վել, սա­կայն դրա վաղ ծագման մասին վկայում են հնա­գիտական գտա­ծոները` ուրարտա­կան աստվածուհու արձա­նիկը, կրծքազար­դերի վրա պատկերված կանանց կերպարները

(Բ. Պիատրովսկի, Ուրարտուի արվեստը, Լենինգրադ, 1962 թ., ռուսերեն) և  մանրա­նկարչության   պատկերները (Երուսաղեմի N 2563 ձեռագիր մանրանկար, 1272 թ.):
Առանց կտորի հիմքի՝ մետաքսյա, բամբակյա, բրդյա, մետաղյա և այլ թելերով ստեղծվող ցանցկեն մանածագործվածք: Ասեղնագործ ժան­յակները գործվում են հանգույց-օղա­կ­ներով, որոնց շար­քերը դասավորվում են միմ­յանց նկատմամբ շախմա­տաձև: Հանգույցները երբեք չեն փոխվում և կատարվում են նույն ձևով, մինչդեռ օղակ­ները փոփո­խելի են: Փոխելով օղա­կի չափսերը և ձևերը՝ ստեղծվում են զարդանկարներ: Ունենալով նույն տեխնիկան՝ Հայաստանի տարբեր պատ­մաազգագրա­կան շրջանների ժան­յակ­ներն աչքի են ընկնում միայն իրենց բնո­րոշ առանձնա­հատկություններով: Հայկական ժանեկագործության մեջ առա­վե­­լությունը տրվել է ասեղնագործ ժան­յա­կին, որը շատ ինքնատիպ է և տար­բե­ր­վում է այլ ժողովուրդների ժան­յակ­նե­րից: Այն առանձնանում է առաջին հեր­թին իր կատարման տեխնիկայով, զար­դա­նախշերով, այնուհետև՝ դրանց դա­սա­վորման կարգով, որը խիստ ինք­նա­տիպ  է:

Ավանդական կեն­ցաղում ժանեկա­գոր­ծու­թյունն ունեցել է առօրյա-կեն­ցա­ղա­յին, գեղարվես­տագեղագի­տական և տո­նածիսա­կան գործա­ռույթ: Հայ­կա­կան ասեղ­նա­գործ ժանյակն ինչպես անցյալում, այնպես էլ՝ ներկայումս կարևոր նշա­նակու­թյուն ունի տեքստիլ և թեթև արդյու­նա­բերության զարգաց­ման համար: Ժանյակը եղել է կնոջ ավանդական հագուստի, մաս­նա­վո­րապես, գլխի հարդարանքի բաղ­կա­ցու­ցիչ մասը: Արդի հայ ժանեկագոր­ծուհինե­րն ստեղծում են բարձ­րար­վեստ բանվածքներ` շա­րու­նա­կե­լով ու զար­­գացնելով ժողովրդական ար­վես­տի այդ ինքնատիպ ճյուղի ավան­դույթ­­ները: Հայ կանայք և աղջիկները տի­րապետել են ժանեկա­գործության բոլոր տեխ­նի­կա­­կան հմտու­թյուն­ներին, որոնք գրեթե անփոփոխ պահպանվել են մինչև օրս:


20. Փայտե հմայիլի


պատրաստման և կիրառ­ման ավան­դույթ

ժողովրդա­կան հավատա­լիք և կիրառական արվեստ

Տարածված է հատկապես ՀՀ Գեղարքու­նիքի, Լոռու, Սյունիքի, Արագածոտնի, Տավուշի մարզե­րում, ինչպես նաև Երևան քաղաքում:

երիտասարդ և ավագ սերնդի կանայք, ինչպես նաև փայտա­գործ վարպետներ

Փայտե հմայիլների մասին վկայություններ կան 19-րդ դարի ազգա­գրական աղբյուր­­ներում (Բ. Շանդրե, Անցում Հայաստանից Ռուսաստան, Փարիզ, 1893 թ., ֆրանսերեն):

Փայտե հմայիլը պայտաձև փորագրված փայտ է, որի վրա պատկերված են երկրաչափական, բուսական և տիեզերական նախշեր: Ներկայումս փայտատեսակի, չափերի հետ կապված որևէ սահմանափակում չկա: Օգտագործվում է տանը՝ անձին, իսկ գյուղական միջավայրում ընտանի կենդանիներին պաշտպա­նելու համար: Փայտե հմայիլները տեղադրվում են մուտքի դռան վերևում, մուտքի առջևի պատին կամ մոտակա սյան վրա: Կենդա­նի­ներին պաշտպա­նե­լու համար դրանք կախում են կենդանիների վզին, եղջյուր­նե­րին կամ գոմի դռանը, սյանը, առատ կարագ ստա­նալու համար այն կապում են խնոցու պարանին: Փոքր փայտե հմա­յիլ­ները կախում են երե­խանե­րի օրորոցին կամ կարում  մանուկների հագուստի թիկուն­քին: Դրանք կրում են նաև կանայք` ուլունքների հետ միասին: Փայտե հմայիլ­ների մշակու­թային առանձ­նա­­հատ­­կու­թյունն այն է, որ դրանք երկնային լուսա­տուների, կենդա­նիների, ջրի, պտղա­բերության պաշ­տա­մունք­ների գաղափար­ներն արտա­հայ­տող ազգային ոճի խոր­հրդա­նշաններով ձևա­վորված կի­րա­ռական արվեստի նմուշներ են:

Պահպանիչ փայտե հմայիլները մինչև օրս օգտա­գործ­վում են և լայն տարածում ունեն հատ­կա­պես երիտասարդության շրջանում: Ներ­կայումս դրանց պատրաստ­ման և կի­րա­­­ռ­ման շրջա­նակ­ները կապվում են փայ­տագործ վարպետների և ժո­­ղովրդա­­կան հավա­տալիքների ավան­դույ­թը կենսու­նակ պահող ու պահպա­նող տարբեր սոցիալական խմբերի գոր­­ծունեության հետ։ Դրանց կիրառությունը որոշակի նպա­տակ ունի` պայմանավոր­ված չար ուժերից պաշտպանելու հավատա­լիք­ի և գեղա­գիտական նշանակության հետ, երբ հմայիլը գոր­ծածվում է որ­պես զարդ կամ բնակարանի ձևա­վոր­ման պա­րա­գա: Ժամա­նա­կա­կից վար­պե­տ­ները մեծ հաջողությամբ կրկնօ­րի­­նակում են հմայիլների հին, ավան­դա­կան ձևերը, ինչպես նաև պատ­րաս­տում են նոր ոճավորում­ներով փայտե հմայիլ­ներ, որոնք լայն կի­րա­ռու­թյուն ունեն:


21. Աշուղական սիրավեպ


երաժշտա­պատմողա­կան, երաժշտաբա­նաստեղծական  արվես­տ

Տարածված է ՀՀ գրեթե բոլոր շրջան­ներում, հատ­կապես՝ ՀՀ Շիրակի մարզի Գյումրի, ՀՀ Սյունիքի մարզի Գորիս,  ՀՀ Գեղարքու­նիքի մարզի Գավառ, Մարտունի,  ՀՀ Վայոց ձորի մարզի Եղեգ­նաձոր, ՀՀ Արմավիրի մարզի Էջմիածին, ՀՀ Արարատի մարզի Արտաշատ, ՀՀ Արա­գածոտնի մարզի Ապարան  համայնք­ներում և Երևան քաղաքում:

ժողո­վրդապրո­ֆեսիոնալ երաժիշտ­ները` աշուղները, հեքիաթա­սացները, վի­­պերգու­ները

Աշուղական սիրավեպերի  և դրանց կատարողների գոյության մասին առաջին հիշատակություններն առկա են 5-րդ դարի պատմիչների աշխատություններում (Մովսես Խորենացի, Փավստոս Բուզանդ, Ագաթանգեղոս):
Աշուղական սիրավեպերն ինքնուս կամ պրոֆեսիոնալ երաժիշտ-բանաստեղծ կատարողների կողմից մատուցվող իրապատում, հին ժողովրդական կամ նորաստեղծ  բանահյուսական-քնարական տեքստեր են: Բացի «սիրավեպ» անվանումից, ժանրը հայ ժողովրդի մեջ տա­րած­ված է եղել նաև «հեքիաթ», «զրույց», «դաստան», «պատ­մու­թյուն», «ասք» և այլ անվա­նումներով: Սիրավե­պերի սյուժեների հիմքում ընկած են սիրո, գերբնա­կան ուժերի մասին  ա­ռաս­պելա­կան ու իրական պատմություն­ները:  Աշուղական սիրավեպն իր  ձևա­կառուցվածքային և տաղաչափա­կան հատկանիշներով բնորոշ է Մերձավոր Արևելքին: Միևնույն ժամանակ՝  աշուղական սիրավեպի հայկական ավանդույթն առանձնանում է իր երաժշտաբա­նաս­տեղ­ծական լեզ­վով` պայմանավորված հայ ազ­գային մեղեդային մտա­ծո­ղությամբ:  Հայ աշուղների ստեղծած, փոխադրած և մշակած սիրավեպերը տիպական մեղեդիական դարձվածք­ներ և դրանց համա­պատասխան տաղաչափա­կան ձևերի կուռ համակարգ են: Աշուղական սիրավեպե­րում և ասքերում մեծ տեղ են գրավում հայ վիպերգական ավան­դույթում ձևավոր­ված օրհնանք-բարեմաղթությունները, ծիսական, հավատալիքային մոտիվ­ները, երաժշտական խորհրդանիշերը, աշուղական մրցույթի տեսարանները: Արևելյան երաժշտա­բանաստեղծական սիրավե­պերին առանձնահատուկ երան­գավորում են հաղորդում երաժշտական լեզվաոճի դրսևորման ձևերը` կապ­ված լեզվական ու բարբառային տարբերու­թյուն­ների և ազգագրական մի­ջա­վայրին բնորոշ իրողու­թյունների հետ: Աշուղա­կան սիրավեպի զարգա­ցումը հայ իրականության մեջ ընթացել է ավանդա­կան ժանրի հայկակա­նացման ուղիով, որը չի բացառել ընդհանուր ա­րևելյան դասական տե­սակի զուգահեռ կենցա­ղավարումը: Թե՛ ընդ­հանուր արևելյան (Աշուղ Ղարիբ, Ասլի-Քյարամ, Շահ-Իսմայիլ), թե՛ զուտ ազ­գային (Սմբատ-Սոֆյա, Սոս-Վարդի­թեր, Արտա­շես-Սաթենիկ, Վարդ-Մա­նուշակ) թեմաներ արծարծող սիրավեպերը, շարունակե­լով գոյա­տևել, ժողովրդա­պրոֆեսիոնալ երա­ժշտա­ր­վեստում որոշակի գործառու­թային և իմաստային փո­փոխություններ են կրել ամբող­ջական կառույցի մակար­դակում:

Սիրավեպերի ժա­մանակակից կ­ա­տա­րում­ներն էապես տարբերվում են ժան­րի դասական շրջանում հաս­տա­տա­գրված կատարո­ղական ավան­դույթից. ժանրի ավան­դա­կան պայ­մանաձևերին զուգահեռ ձևավորվել են նոր և հա­կիրճ մեկնա­բանություն­ներ: Ա­շուղական սիրավեպը գո­յատևում է երաժշտաբա­նաս­տեղ­ծական շարքերով: Աշուղա­­կան սի­րավեպն այսօր էլ կեն­սու­նակ ժանր է, և ժամանակակից աշուղների կող­մից կատարվում է ա­վանդական ու նորովի դրսևո­րում­նե­րով: Բանավոր ավանդույթով սերնդե­սե­րունդ փոխանց­ված և մինչև մեր օրերը հա­սած նյութն այսօր նոտա­գրվում, հաս­տա­տագրվում և որոշ չափով ապա­հո­վա­գրվում է աղավաղումնե­րից: Հին ժամանակներից առ այսօր սիրա­վեպերի կա­տա­րումը հա­սարակական կարևոր իրա­դարձու­թյունների անբաժանելի մասն է եղել: Սիրավեպերը կա­տարվել և կատար­վում են հարսա­նիքների, խնջույք­ների, սգո արարո­ղությունների ժամանակ: Աշուղական հանրահայտ սիրա­վեպերի առանձին դրվագներն այսօր էլ հնչում են հասարակական տարբեր իրադար­ձություն­ների ժամա­նակ, սակայն ժանրը հիմնա­կանում դուրս է եկել քա­ղաքային սրճարան­ներից և իր ա­ռանձին բաղադրիչ­ներով` երգային հատ­վածներով դարձել է համերգային կատարման նյութ:

1/9

22. Թոնրի պատ­րաստման և կիրառ­ման ավանդույթ


ավանդա­կան արհեստնե­րի հետ կապված գիտելիքներ և հմտություն­ներ

ՀՀ ամբողջ տարածքում, հատկապես՝ ՀՀ Արարատի, Արմավիրի, Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի, Վայոց ձորի մարզերի գյուղական բնակավայրե­րում

թոնրագործ վարպետ­ներ, բրուտ­ներ, կավա­գործներ, երիտա­սարդ, միջին և ավագ սերնդի կանայք: Թոնրագոր­ծությունն ի սկզբանե կա­նացի զբաղ­մունք էր, սակայն այսօր դրա պատ­րաստ­ման տեխ­նի­կա­տեխնոլո­գիական հմտու­թյուն­ների ու վար­պե­տության կրողներ են նաև տղա­մար­դիկ:

Թոնրի ամենավաղ հու­շարձանները վերագրվում են վաղ միջնադարին: Հենց այս դարերի հնագի­տական բնակա­վայրերում (Արտաշատ, Դվին և այլն) պեղվել են նաև թոնիրներ: Անվան­ման առաջին հիշատակությու­նը հանդիպում է Եղիշե պատմիչի (5-րդ դար) «Մեկ­նութիւն արարա­ծոց գրոց Եղիշէի վարդա­պետի» գործում: Հայաս­տանի գյուղական և քաղաքային բնակավայ­րե­րում հատկապես լայն տարածում է ունեցել մինչև 20-րդ դա­րի առաջին կեսը, այնուհետև կիրա­ռությունը համե­մատաբար նվազել է՝ տեխնոլոգիա­կան նոր լուծումների պատճառով, սակայն այսօր էլ օգտա­գործվում է ինչպես համայնքային միջավայ­րում, այնպես էլ՝ հանրային սննդի ծառա­յությունների ոլորտում:

Թոնիրը գետնափոր, կավե պատերով վառարան է, որն օգտագործվում է հացաթխման, ավանդական ճաշատե­սակ­ների պատրաստման, ինչպես նաև որոշ գյուղերում՝ որպես ջեռուցման միջոց: Այն գլանաձև է, վերևի մասում՝ նեղ, որն աստիճանաբար լայնանում է: Թոնիրը տեղադրվում է հացատանը կամ գլխատանը: Դրա պատրաստումն ունի մի քանի եղանակ: Առաջինն ավանդական եղանակով պատրաս­տումն է: Թոնրա­գործ վար­պետը, թոնրի պատրաստման պատվեր ստանա­լիս, այցելում է պատ­վիրատուի տուն՝ թոնրի տեղը որոշելու նպատակով: Այդտեղ փորվում է փոս՝ հիմ­նականում 100-120 սմ խորությամբ: Կավե կիսապատ­րաստ­ուկը բերվում է պատվիրատուի տուն, որտեղ մի քանի կանայք ոտքերով տրորում են կավը, որպեսզի այն «հասնի», իսկ մյուս կանայք հասունացած կավը վերածում են 50 սմ երկարությամբ գլանների: Թոնրագործ վարպետը թոնրի փոսի մեջ է մտնում և սկսում է շարել թոնրի պա­տերը: Այդպես մինչև թոնրի շուրթը պատրաս­տում են այդ գլաններով, իսկ թոնրի շուրթի կավին խառնում են ձիու պոչի մազեր, ինչը մինչև թրծելը թոնրի շուրթն ապահովում է ճաքելուց: 50-60 օր հետո թոնիրը թրծվում է: Շուրթի վրա թոնրագործ վարպետը երբեմն թողնում է իր դրոշմը: Թոնրի մակերեսից մեկ մետր և ավելի հեռավորությամբ, հողի միջով, որոշ անկյան տակ անցկացվում է ոչ մեծ խողովակ, որը միանում է թոնրի ներքևի մասում արված անցքին։ Այդ հարմարանքը ծառայում է որպես օդանցք, թոնրի կրակը թթվածնով ապահովող միջոց և կոչվում է ակ: Երկրորդ եղանակը շարժական թոնրի պատրաստումն է. այն պատրաստում են գրեթե նույն եղանակով, ինչպես՝ տե­ղում պատրաստվող թոնիրները, սա­կայն, որպես ժամանակակից երևույթ, այն ունենում է մետաղե կմախք:

Ներկայումս կենսունակ, սերնդեսերունդ փոխանցվող մաս­նա­գիտություններից է:  Ներկա­յումս թոն­րա­գործ վարպետներ կան շատ գյուղերում: Կան նաև բրուտներ, որոնք ևս թոնիր են պատ­րաստում, սակայն նրանց հիմնական զբաղմունքը համարվում է կավե կահ-կարասիի պատրաստումը: Թոնրի ժամանակակից սպառողներ են հանդիսանում նաև ազգային խոհանոց ներկայացնող ռեստորան­նե­րը, որտեղ տարածված  է թոնրի կիրառությունը:


23. Լավաշ. ավանդա­կան հացի պատրաս­տումը, նշանակու­թյունը և մշակու­թային դրսևորում­ները


ժողովրդա­կան կենսաապա­հովման մշակույթ

ՀՀ ամբողջ տարածքում, հատկապես ՀՀ Արարատի, Արմավիրի, Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Սյունիքի, Վայոց ձորի մարզերի գերազանցապես գյուղական բնա­կավայրերում

Լա­վաշ պատ­րաստելու հմտություն­ներին տի­րա­պետում են կանայք, սակայն պատրաստ­ման գոր­ծընթացի կազմա­կերպ­մանը մաս­նակցում են նաև տղա­մարդիկ:

Լավաշի   մասին հիշատակվում է Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք հարցմանց Երիցս երանեալ Սրբոյն Հօրն մերոյ Գրիգորի Տաթևացւոյն» աշխատությունում  (14-րդ դար) և 1457 թ. ձեռագրի հիշատակարանում («Հայերէն յիշատա­կարաններ», Մատենա­դարանի թիվ 4746 ձեռագիրը – «Ճաշոց», գրիչ` Յոհանէս Մանգա­սարենց, Արճէշ): Լավա­շի մասին ավելի ուշ շրջանի հիշատակություն­ներից  է Վ. Հացունու «Ճաշեր և խնճոյք հին Հայաստանի մեջ» աշխատությունը (Վենետիկ, 1912):

Լավաշն ավանդական հացատեսակ է, օվալաձև, 2-3 մմ հաստությամբ, երկարավուն` մոտավորապես մեկ մետր երկարու­թյամբ, կես մետր լայնությամբ, թեթև` շուրջ 200-250 գրամ քաշով է: Այն պատ­րաս­տում են ցորենի ալյուրի ու ջրի շա­ղախ­ման միջոցով ստացված խմո­րից՝ երբեմն թթխմորի ու աղի կիրառմամբ: Լավաշը թխում են թոնրում:

Հա­յաս­տանի տարբեր շրջաններում պատ­րաստված լավաշի տարատեսակ­ներն ունեն որո­շակի տարբերություններ` պայ­մա­նա­վորված ցորենի տեսակով, ինչպես նաև թխվող հացի չափսերով: Լավաշը եզակի հա­ցա­տեսակ է, որը կարելի է մինչև վեց ամիս չոր վիճակում պահպանել: Վառելիք և աշխատուժ խնայելու նպատակով լավաշը շատ ընտանիքներում թխում են միանգամից մեծ քանակությամբ: Երբեմն ձմռան  համար անհրաժեշտ պաշարը թխում են աշնան վերջին: Լավա­շի պատրաս­տումը, օգտագործումը ենթադրում են նաև բանավոր ավանդույթների պահպա­նում և փոխանցում:

Լավաշի կենսունակությունը պայմա­նա­վոր­ված է նրա բազմագործառու­թային լինելով. այն օգտագոր­ծում են ամ­բող­ջու­թյամբ` ու­տե­լիքի ջերմությունը պահ­պա­նելու և այն տե­ղից տեղ տե­ղա­փո­խե­լու համար կամ կտոր­ներով` ու­տե­լիք վերցնելու համար: Չոր լա­վաշը կարելի է փշրել ջրիկ կե­րա­կուր­ների մեջ: Հա­յաս­­տա­նում այսօր էլ ավան­դա­կան որոշ ճաշատեսակներ ուտում են` որ­պես գդալ օգտագործելով լավաշի կտոր: Հայաստանում լավաշի ամե­նա­տա­րածված կիրառման եղա­նա­կը տար­բեր միջուկներով (հատկապես տե­ղա­կան պանրով և կանաչիներով, ձվով,   եփած կամ խորոված մսով և այլն) բրդուճների պատ­րաստումն է: Սրանց շնոր­հիվ լավաշն անփո­խարի­նելի է նաև ոչ ստանդարտ պայմաններում սնվելու դեպքում (զբոսաշրջություն, հան­գիստ, գյուղա­տնտեսական աշխա­տանք­­ներ և այլն): Լավաշի ծիսական դերը դրսևորվում է հարսանիքի ժա­մա­նակ, երբ նորա­հարսի մուտքն ամուսնու ընտանիք նշվում է նորապսակ զույգի ուսերին՝ տան շեմին լավաշ դնե­լու արարողու­թյամբ: Լա­վաշն օգ­տա­գործ­վում է ժողովրդական և ըն­տա­­­նե­կան տոների, սգո և ծիսական հաց­կե­­րույթ­ների  ժամանակ: Ժամանակակից շու­­­կա­յական պահանջների համաձայն՝ լա­վա­շը կիրառվում է ամբող­ջա­կ­ան, կտրատ­ված, ինչպես նաև չո­րաց­ված ձևերով:


24. Գաթայի պատրաս­տումը և մշա­կու­թային դրսևորում­ները


ժողովրդա­կան կենսա­ապա­հով­ման մշակույթ

ՀՀ ամբողջ տարածքում, հատկապես ՀՀ Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Սյունիքի, Շիրակի մարզերի համայնքներում և Երևանում

Պատրաստման հմտու­թյու­ն­­ներին տի­րապե­տում են հիմ­նա­կա­նում կանայք:

Գաթայի վերաբերյալ վաղ հիշատակություննե­րից հայտնի են Վարդան Այ­գեկ­ցու (13-րդ դար), Պարսամ Տրապիզոնցու (16-րդ դար) երկերը, որոնցում «գաթա» ան­վա­նու­մը  կիրառված  է որպես քաղցր խմորեղեն:

Քաղցր թխվածք, որը պատրաստվում է յուղով, կաթով, ձվով, մեջը խորիզ դրած կամ անխորիզ խմորից, իսկ պաս օրերին՝ ձեթով: Գաթան պատրաստվում է խմորի շերտերով և ունի պատ­րաստ­ման մի շարք փուլեր:

Գյուղական համայնքնե­րում մեծ կարևո­րություն է տրվում գաթայի խմորի հունց­մանը, թոնիրը վառելուն: Դրանց մասնակցում են ոչ միայն  տվյալ տան, այլև հարևան կանայք: Գաթայի պատ­րաստման ընթացքում կարևոր գոր­ծառույթ ունի շրջանաձև, տափակ, հարթ մակերեսով փայ­տե զար­դա­նախ­շի­չը (գա­թանախ­շիչ): Դրանով գաթայի վրա հիմ­նա­կանում պատկերում են արևի և լուսնի նշաններ:

Գոյություն ունեն գաթայի ամենատար­բեր բաղադրատոմսե­ր, որոնք տար­բեր­վում են խմորի ու խորիզի տեսակով և ձևով՝ կլոր, քառակուսի, ուղ­ղանկյուն, շեղանկյուն, մեծ, փոքր և նախշա­զարդ:

Գաթան տոնածիսական համա­կարգի ուտեստ է, որի կլոր ձևն առնչվում է արևի պաշ­տամունքի հետ: Հա­յաս­տանում հանդիսա­վոր և տո­նական օրե­րին (մկրտու­թյուն, հար­սանիք, հու­ղար­կա­վո­րություն և այլն) թխել են ու մինչև օրս էլ շարունակում են տարբեր տեսակի գաթաներ պատ­րաստել։ Վերջին շրջանում հասարա­կության մեջ գաթան ավելի լայն կիրա­ռություն է ստացել: Այն մատուցվում է ոչ միայն ժողովրդական և ընտանե­կան տոնակատարությունների ժամա­նակ, այլև դարձել է ամենօրյա ուտեստ: Հարսանիքների ընթացքում գաթա­յով պարի կատարումն ամուսնացողների ընտանիքին բախտավորու­թյուն ապա­հո­վելու խորհուրդն ունի: Կլոր գա­թայի մեջ ընդեղեն կամ մետաղադրամ են դնում և հավատում, որ այդ կերպ ևս նպաստում են ընտանիքի բարօ­րությանն ու հաջողությանը, իսկ մե­տաղադրամը գտնելը հաջողություն է բերում»։


25. Հայկական տառարվեստը և դրա մշակութային դրսևորումները 


Ժողովրդական կիրառական արվեստ

Տարրը տարածված է ՀՀ բոլոր  10  մարզերում, մայրաքաղաք Երևանում և հայկական սփյուռքի համայնքներում:

Տարրի կրողները ժողովրդական արվեստին տիրապետող վարպետները և նրանց սաներն են, մասնավորապես, գեղագիրներ, քանդակագործներ, ասեղնագործներ, մանրանկարիչներ, գորգագործներ, արծաթագործներ, ինչպես նաև՝ ինքնուս անհատներ կամ խմբեր՝ անկախ  սեռից և տարիքային պատկանելությունից:

4- րդ դարի վերջին Հայաստանում տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացները, և հատկապես Պարսկաստանի ու Բյուզանդիայի միջև Հայաստանի բաժանման (387 թ.), ինչպես նաև շուրջ մեկ դար որպես պետական կրոն ընդունված քրիստոնեության տարածման կարևոր գործոնները, ծնունդ տվեցին սեփական այբուբենն ստեղծելու գաղափարին: Եվ պատահական չէ, որ նույն խնդիրը միաժամանակ մտահոգել էր ոչ միայն արքունական հմուտ քարտուղար Մեսրոպ Մաշտոցին և կաթողիկոս Սահակ Պարթևին, այլև Վռամշապուհ թագավորին: Ստեղծված քաղաքական իրադրության և սեփական գիրն ունենալու ցանկությամբ տոգորված` երկրի առաջին դեմքերի պատրաստակամության շնորհիվ 405 թ. ստեղծվեց Մաշտոցյան այբուբենը: Այբուբենի ստեղծումը նշանակալի դեր ունեցավ հայ ժողովրդիպատմության ամբողջ ընթացքում: Դրանով սկիզբ դրվեց հայ ինքնուրույն և թարգմանական գրականությանը, որն այնուհետ զարգացման լայն թափ ստացավ, թարգմանվեց Սուրբ Գիրքը, գրվեցին հայ պատմագրության նշանակալի երկերը, որոնք այսօր էլ այդ շրջանի պատմության անփոխարինելի աղբյուրներն են: Գրի ստեղծումից անմիջապես հետո վանքերին կից բացվեցին դպրոցներ, վարժարաններ, որոնցում ուսուցանվում էր հայկական այբուբենը:

Գրաճանաչությունը լայն թափ էր ստացել արդեն 5-րդ դարում, որի մասին վկայում են ոչ միայն հայ մատենագիրների երկերը, թարգմանությունները, եկեղեցական բնույթի աշխատությունները, այլև հայ ուխտավորների թողած արձանագրությունները: Ինչպես ցույց են տալիս հայտնի հայագետ Մ. Սթոունի ուսումնասիրությունները, դեռևս 5-րդ դարի սկզբներին, այսինքն՝ հայկական գրի գյուտից գրեթե անմիջապես հետո, հայ ուխտավորները Երուսաղեմ այցելելիս թողել են նաև տարաբնույթ վիմագիր հիշատակագրություններ, ինչը խոսում է Հայաստանում նշված շրջանում գրի տարածվածության մասին:

36 տառ պարունակող հայկական այբուբենը անխաթար գործածվել է մինչև 12-րդ դար, երբ Կիլիկյան թագավորության և լատին աշխարհի փոխառնչություններով պայմանավորված՝ այբուբեն են մուտք գործել ևս երկու գրանշան՝ Օ և Ֆ տառերը: Հայկական այբուբենն աննշան փոփոխություններով գործառվում է ցայսօր՝ ունենալով գրատեսակների զարգացման երեք խոշոր՝ Երկաթագիր, որն առավելապես գործածվել է 5-12-րդ դդ. ձեռագրերում ևվիմագրերում։ 2. Բոլորգիր, որը հանդիպում է 10-րդ դարից սկսած, սակայն ավելի լայն կիրառություն է գտնում 12-րդ դարից:

Նոտրգիր,հաճախադեպ է 16-րդ դարից սկսած, թեև վաղ շրջանի առանձին օրինակներ նույնպես նկատվում են ձեռագրերում: Մի առանձին տեսակ է նաև շղագիրը, որն ավելի ուշ շրջանից է տարածում ստանում և կիրառվում մինչ օրս:

Հայկական այբուբենն ու նրա գրատեսակները մշտապես եղել են ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում: Ստեղծվել է հարցին նվիրված հարուստ գրականություն: Հիշատակելի են հատկապես Վիեննայի Մխիթարյան միաբան հայր Հ. Տաշյանի, հայտնի լեզվաբան Հր. Աճառյանի, վիմագրագետ Կ. Ղաֆադարյանի, պատմաբան Ա. Աբրահամյանի և այլ երախտավորների աշխատանքները՝ նվիրված գրին ու դրա զարգացման պատմությանը:

Հայկական այբուբենի կիրառական նշանակությունները լայն ասպարեզ են բացում ուսումնասիրողների համար, մասնավորապես, նրա դրսևորումներն այլալեզու գրականության համատեքստում: Դեռևս 7-րդ դարից պահպանվել է հնագույն պապիրուսե մի պատառիկ, որն ամբողջությամբ շարադրված է հայատառ հունարենով: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվել հատկապես այդ բացառիկ նմուշի հնագրական արժեքին, այսինքն՝ տառաձևերին, որոնք իրենց ժամանակի համար բավական անսովոր են: Դարերի ընթացքը ցույց է տալիս, որ հայկական այբուբենով տառադարձվել և գրի են առնվել նաև լատիներեն, արաբերեն, լեհերեն, ռուսերեն, թուրքերեն և այլ լեզուներով տեքստեր, որոնք միջմշակութային փոխառնչությունների լավագույն դրսևորումներ են և վկայությունը հայկական այբուբենի ճկունության: Այս հանգամանքով այն բացառիկ տեղ է զբաղեցնում այլ այբուբենների շարքում:

Հայկական տառերը ծառայել են նաև հայ ծածկագրության տարբեր համակարգերի ստեղծմանն ու ձեռագիր և վիմագիր աղբյուրներում դրանց կիրառմանը: Հիշատակելի են նաև այբուբենի թվային կիրառությունները, որոնք հատուկ են նաև աշխարհի մի շարք այլ հնագույն այբուբեններին, ինչպիսիք են հունարենն ու լատիներենը:

Առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում հայկական այբուբենի գեղագրության և զարդագրության ոլորտները, որոնք գրավում են ինչպես հայ, այնպես էլ օտարազգի ուսումնասիրողների և արվեստասեր հասարակության ուշադրությունը: Հատկանշական է դիտարկել, որ հայ զարդագրությունը, թեև իր բարձրագույն արտահայտությունը գտնում է հայերեն ձեռագրերում, սակայն առանձին վիմագրերում նույնպես կարելի է տեսնել գլուխգործոց զարդագրեր, ինչպիսիք են Նորավանքի հայտնի վիմագրերը:

Հայ զարդագրությունը հարուստ է իր տեսակներով ու ենթատեսակներով, որոնք պատկերված են միջնադարյան հայ վարպետների, ծաղկողների ու մանրանկարիչների գործերում: Առավել հաճախադեպ են հանգուցագիրը, թռչնագիրը, կենդանագիրը, ապա` մարդագիրը, առասպելական կամ մտացածին կենդանիներով ձևավորված գրերը, որոնք իրենց դրսևորումն են գտնում  ժողովրդական արվեստի տարբեր ոլորտներում՝ քանդակագործություն, գորգագործություն, ասեղնագործություն, գրականություն, մանրանկարչություն և այլն: Հատկանշական է, որ իր գոյության ավելի քան 16 դարերի ընթացքում հայկական այբուբենը դրսևորվել է ոչ միայն իր բուն նշանակությամբ՝ ծառայելով գրավոր ժառանգության ստեղծմանը, այլև ծնունդ տվել արվեստի մի շարք գործերի, որոնք այսօր էլ շարունակում են հիացնել մարդկանց ու նոր գաղափարներ ներշնչել:

Իր գոյության ավելի քան 1600 տարիների ընթացքում այբուբենի նկատմամբ ժողովրդի սերն ու ակնածանքը միայն խորացել է: Այդ ամենը երևում է ոչ միայն ստեղծված գրավոր ժառանգությունից (առանձին ստեղծագործություններ նվիրված են այբուբենին, նրա ստեղծողին, իսկ որոշ գործեր էլ գրված են այբուբենի տառերի հերթականությամբ), այլև նրանից ծնունդ առած կամ նրանով ներշնչված արվեստի տարաբնույթ ճյուղերից, ինչպիսիք են՝ գեղագրության ու զարդագրության արվեստը, որոնց ուսուցմանը դեռևս միջնադարյան գրչօջախներում հատուկ ուշադրություն է դարձվել: Այս ամենը ծնունդ է տալիս հայկական տառարվեստին,  այբուբենի գեղարվեստական մշակումներին, որոնք լայն տարածում են ստանում նախ՝ հայկական ձեռագրերում և վիմագրերում, ապա՝ մուտք գործում ժողովրդական արվեստ՝ ասեղնագործություն, գորգագործություն, ոսկերչություն և արծաթագործություն, փայտի և քարի փորագրություն և այլն:

Պատմական տեսանկյունից հայկական այբուբենի տառատեսակների կենսունակությունը փաստվում է այն հանգամանքով, որ այն մշտապես զարգացման ընթացքի մեջ է։  Պատմական համատեքստում դիտարկելի են նաև այբուբենի այնպիսի դրսևորումներ, ինչպիսիք  են ծածկագրությունը, այլալեզու տեքստերի հայատառ տառադարձումները և այլն:

Հնագույն ձեռագրերը երևան են հանում նաև բարձրարվեստ զարդագրության նմուշներ, որոնք ժամանակի ընթացքում իրենց կատարելագործմանն են հասնում կիլիկյան, վասպուրականյան, ինչպես նաև Նոր Ջուղայի մանրանկարչական դպրոցներում:

Մշակութային տեսանկյունից հայկական տառարվեստի կենսունակությունն ավելի քան հստակ է. դարերի  ընթացքում  այն  մշտապես ճանաչվել է որպես հայ ժողովրդի ոչ նյութական մշակութային

ժառանգություն և նույնականացվել է այն ստեղծող ժողովրդի հետ: Հայկական տառարվեստի ծնունդ են հայկական  գեղագրությունը և մասնավորապես մանրանկարչության ճյուղ  համարվող զարդագրությունը, որոնք ցայսօր շարունակում են իրենց կիրառական դրսևորումները ժողովրդական արվեստի տարբեր ոլորտներում՝ քանդակագործության, ոսկերչության, արծաթագործության,  փայտի  գեղարվեստական  փորագրության, ինչպես նաև գեղարվեստական գործվածքի,  ասեղնագործության  ու բատիկայի մեջ:

Ներկայումս ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթական համակարգում շարունակվում են միջնադարյան հայ վարպետների թողած ժառանգության ուսումնասիրումն ու փոխանցումը:

Որպես տնտեսական և հասարակական նշանակություն` կարող են 

դիտարկվել հայկական տառարվեստի արդի կիրառությունները տարբեր ոլորտներում, այդ թվում՝ հուշանվերների պատրաստումը, թանգարանային նմուշների  ցուցադրությունները:  Այս  առումով հայկական գրչարվեստի բացառիկ շտեմարան է «Մատենադարան» Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտը, որը հայկական ձեռագրաստեղծման և տառատեսակների  տարածման  հիմնական օջախներից է։  Այն իրականացնում է մշակութային տարբեր միջոցառումներ՝ նպաստելով  ոչ  նյութական  մշակութային ժառանգության այս տեսակի փոխանցմանն ու հանրահռչակմանը: Հարյուրամյակների ընթացքում ստեղծված հայկական  այբուբենի գրչագրական տարբերակները  խիստ բազմազան են, իսկ ընձեռած հնարավորությունները՝ անսահման: Իբրև օրինակ կարելի  է  մատնանշել  մերօրյա նորաոճ գրատեսակները, որոնք  ստեղծվում  են  հնի  ու  նորի շնորհալի  համադրումներով՝ ծառայելով նորագույն  տեխնոլոգիաների հայաֆիկացմանն ու համակարգչային աշխարհում հայկական այբուբենի ամրապնդմանը:


26. Մրգից օղիների   պատրաստում


Ժողովրդական կենսապահովման մշակույթ, մրգերի վերամշակում

Տարրը տարածված է ՀՀ Տավուշի, Լոռու, Վայոց ձորի, Սյունիքի, 

Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի մարզերի  համայնքների գյուղական բնակավայրերում, որոնք համարվում են Հայաստանի  այգեգործական շրջանները:

Տարրի կրողները ՀՀ Տավուշի, Լոռու, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի մարզերի համայնքների գյուղական բնակավայրերի բնակիչներն են։

Հայ մատենագրության մեջ մրգային օղին հայտնի է «ցքի» անունով:

Հայաստանում 19.-20 րդ դդ. ընթացքում օղու թորումը եղել է գյուղմթերքների մշակման ու իրացման առանձին ճյուղ: Ազգագրական դաշտային գրանցումներում վկայություններ կան, որ օղի թորելու ավանդույթը հայերի մեջ տարածված է եղել վաղ ժամանակներից և գյուղերում թորման գործիքներ են պահպանվել դեռևս 19-րդ դարի վերջից: Հայաստանում արտադրվող լավագույն օղիներից առանձնացել է ՀՀ Սյունիքի մարզի Քարահունջի համայնքում թորվող թթի օղին, որի «Քարահունջ» պիտակով արտադրությունն սկսվել էր դեռ 1948 թվականից։ Գյուղական  տնտեսություններում օղի պատրաստելու տեխնոլոգիան ժամանակի ընթացքում համարյա փոփոխությունների չի ենթարկվել և նույնն է մնացել։

Օղու պատրաստման ավանդույթը բնորոշ է անտառաշատ բնակավայրերին և այգեգործությամբ զբաղվող գյուղական տնտեսություններին: Այն հիմնականում պատրաստում են ամռանը և աշնանը:

Ամռանը պատրաստում են թթից, ծիրանից և սալորից, իսկ աշնանը՝ բոլոր մրգերից: Ձմռան համար բերքը պահեստավորելուց հետո ավելցուկը կտրատում են, մանրացնում և լցնում գետնափոր կրապատ հորերի ու տակառների մեջ, իսկ ներկայումս՝ պլաստմասսայե խորը տարաների մեջ և փայտե  հավանգով  անընդհատ խառնում: Եղանակային պայմաններից կախված՝ երկու շաբաթից մինչև մեկ ամիս ժամանակամիջոցում խյուսը հասունանում է: Օղի թորում են պղնձից պատրաստված կաթսաներում, այսօր՝ նաև չժանգոտվող պողպատե կաթսաներում, որոնք դնում են խարույկի կամ վառվող թոնրի վրա, խմորով ծեփում են կաթսան ծածկող ձագարի և խողովակի որոշ հատվածներ, որպեսզի  գոլորշին  դուրս  չգա: Թորված օղին խողովակի մյուս ծայրից լցվում է հատուկ տարայի մեջ:

Այնուհետև ջերմաչափով ստուգվում է դրա խտության՝ ալկոհոլի աստիճանը: Մաքուր և սպիրտային բարձր  աստիճանի  օղի  ստանալու  համար այն կրկնակի են թորում:

Տարբեր մրգերին բնորոշ համային հատկանիշներով առանձնացող օղին բացի առօրյա կիրառման և հյուրասիրության մշակույթին բնորոշ տարր լինելուց, նաև բուժական նշանակություն ունի ըստ ժողովրդական պատկերացումների՝ բարձրացնում է արյան տոնուսը, մանրէազերծում օրգանիզմը:

Հատկապես հարգի են թթի, հոնի, վայրի տանձի և ծիրանի օղիները: Օղուպատրաստման հմտությունների ավանդույթը և գիտելիքները փոխանցվում են սերնդեսերունդ: Այն առօրյա և տոնական ուտեստի կարևոր բաղադրիչներից  է։ Տնական օղու  համի  և  որակի  գաղտնիքը թորման կանոնները և հմտությունը պահպանելու մեջ է: Մինչ օրս էլ ավանդույթը պահպանելով՝ թորված օղու առաջին բաժակը խմում են՝ մաղթելով բերքի առատություն և տնտեսությանը՝ հաջողություն: Բացի կիրառականից, այն ունի նաև տնտեսական նշանակություն: Բարձրորակ արտադրանքը մրցունակ է, քանի որ հասարակության որոշ խավերի շրջանում մեծ պահանջարկ ունի: Ավանդույթի շարունակականության դրսևորում է վերջին

տարիներին ՀՀ Սյունիքի մարզի Քարահունջի համայնքում «Թթի փառատոնի» իրականացումը, որի ընթացքում մասնակիցներն ականատես են լինում ոչ միայն «թութ թափելու» արարողությանը, այլև

օղու պատրաստման գործընթացին։


28. Ավանդական գորգագործություն 


Ավանդական արհեստ, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի հետ կապված հմտություններ և գիտելիքներ

Տարրը տարածված է ՀՀ բոլոր 10 մարզերում, հատկապես Շիրակում, Լոռիում, Սյունիքում, ինչպես նաև մայրաքաղաք Երևանում:

Տարրի կրողները ՀՀ բոլոր 10 մարզերի գյուղական և քաղաքային համայնքների և մայրաքաղաք Երևանի տարբեր տարիքի կանայք են։

Գորգագործության հնագույն պատմության մասին են վկայում հնագիտական պեղումների նյութերը: Ոստայնանկության հետ կապված նմուշներ գտնվել են Հայաստանի բազմաթիվ հնագիտական հուշարձաններից, իսկ գործվածքի, մասնավորապես, գորգի պատառիկներ գտնվել են Արթիկի դամբարանադաշտից (մ.թ.ա.12-11-րդ դդ.): Գործվածքի մնացորդներ, բրդյա թելերի կծիկներ, թելերի փաթույթներ գտնվել են նաև Կարմիր բլուրի պեղումների ընթացքում: Հայաստանում ամենահին գործվածքի մնացորդը պեղվել է Արենի 1 քարայրից, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ  հազարամյակի սկիզբ:

Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական դիրքը, բնակլիմայական պայմանները, հանքային, կենդանական և բուսական, հումքային հարստությունները, ինչպես նաև տնտեսության և կենցաղի պահանջները նպաստել են ոստայնանկության և գորգագործության զարգացմանը:

Հայաստանում ոստայնանկության ծագման վաղեմությունը հաստատում են ինչպես նյութական մշակույթի մնացորդները, այնպես էլ գրավոր նյութերը:

Գորգագործությունը և կարպետագործությունն իրենց ծաղկմանն են հասել զարգացած միջնադարում՝ 9-13-րդ դդ., ինչի մասին են վկայում հայ և օտար մատենագրական տեղեկությունները: Սկսած 13-18-րդ դդ.՝ ժառանգություն են մնացել հայկական գորգերի հազվագյուտ նմուշներ, որոնք ցուցադրվում են ինչպես Հայաս–տանի, այնպես էլ աշխարհի տարբեր երկրների թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում: Իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն (13-րդ դ.) իր հիշողություներում նկարագրել է մի շարք քաղաքներ (Կոնիա, Կեսարիա, Սեբաստիա), որտեղ հայերը զբաղվել են գորգագործությամբ: Հայկական գորգերի մասին եղած մատենագրական նյութերը, պահպանված գորգերի յուրօրինակ մասունքները վկայում են այն մասին, որ հայկական գորգարվեստը 13-18-րդ դդ. ապրել է վերելքի և ծաղկման շրջան: Միջնադարյան հայ գորգարվեստի ավադույթներն իրենց արտահայտությունն են գտել հետագա դարերի գորգերի և կարպետների պատրաստման եղանակների, զարդանախշերի ոճավորման և գույների ընտրության մեջ: 19-րդ դ. սկսած  նկատվել է գորգերի արտադրության աշխուժացում։

Գորգագործությունը Հայաստանում ամենատարածված արհեստներից է եղել նաև նախախորհրդային

և խորհրդային շրջաններում:

Գորգը գործում են փայտե դազգահի վրա բրդյա, բամբակյա կամ մետաքսե թելերով:

Դազգահը մեծ սարք է, որի պատկերը հայտնի է դեռ 14 րդ դդ. վիմագիր աղբյուրներից:

Թելի տեսակը զանազան է եղել Հայաստանի տարբեր շրջաններում։ Արցախի

հարավում, Մեղրիում և Նախիջևանում կիրառվել է բամբակ ու մետաքս, Խարբերդում՝

մետաքս, Պատմական Հայաստանի Վասպուրական նահանգի արևելյան շրջաններում և

Արարատյան դաշտավայրում՝ բամբակ: Հիմնականում գործում են կանայք ու իրենց

հմտությունները փոխանցում երիտասարդ աղջիկներին: Գորգի գործվածքն իրենից

ներկայացնում է հենքաթելերի և հորիզոնական բեկված միջնաթելերի հանգույցների հյուսվածք,

որի երկու ծայրերին կան կարպետաձև հյուսված մասեր` «կտավ» կամ «աստառ», վերջինս

կազմում է գորգի հանգույցների շարքի հիմքը, առանց որի գորգի պատերը, այսինքն` հանգույցի

շարքերը կարող են քանդվել: Իրենց հիմքում ունենալով հյուսվածքի միևնույն ձևը՝ հայկական

գորգերը գեղազարդման արվեստով խիստ բազմազան են, վառ ու գունագեղ: Զարդանախշային

համակարգից ելնելով՝ գորգերը բաժանվում են խմբերի՝ պատկերային, բուսածաղկային,

երկրաչափական, վիշապագորգ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր ենթատիպերն ունի:

Հայկական գորգերում օգտագործված նախշերն ու հորինվածքները հայտնի և տարածված են եղել

դեռ վաղ քրրիստոնեական մշակույթում և լավագույնս արտահայտված են հայկական

մանրանկարչությունում, ինչպես նաև հայկական կիրառական արվեստի այլ ոլորտներում՝

ճարտարապետություն, քանդակագործություն, ասեղնագործություն և ժանյակ, խաչքարեր, քարի

և փայտի գեղարվեստական մշակում, մետաղագործություն՝ ոսկերչություն, արծաթագործություն,

տարազ և այլն: Որպես այդպիսի նախշի օրինակ կարելի է դիտարկել հավերժության կամ վիշապի նախշը:

Գորգերի հնագույն օրինակներից բացառիկ արժեք են ներկայացնում «Եռախորան», «Անահիտ»,

«Արծվի», «Վիշապի կռվի տեսարանով», «Գուհար» կոչված գորգերը:

Հայկական գորգերի և կարպետների գունային համակարգում իշխող գույնի ստացման համար

միջնադարում օգտագործել են որդան կարմիր կոչված կենդանական ծագմամբ ներկանյութը:

Վկայությունը՝ Էրմիտաժում ցուցադրվող ամենահին «Պազիրիկ» գորգն է (մ.թ.ա. 5-4-րդ դդ.),

որի որդան կարմիրով ներկված լինելը գիտականորեն ապացուցված է։ Արաբ պատմիչները

նշում են, որ ժամանակին եվրոպական շուկաներում ամենաարժեքավոր գորգերը հայկական գորգերն

էին, որովհետև դրանք պատրաստված էին բարձրորակ բրդից և ներկված դիմացկուն կարմիր

ներկանյութով, որի հետ կապված էլ հայկական գորգերը արաբական աշխարհում հայտնի էին «քրմզ»

(կարմիր) անունով:

Գորգերի մնացած բոլոր ներկանյութերը ստացվել են զանազան բուսարմատներից: Բնական ներկանյութերը

գորգերին հաղորդել են յուրօրինակ փայլ ու գունագեղություն: Հայաստանի գորգագործական շրջանները

ունենալով առանձնահատկություններ՝ բնութագրվում են նաև ընդհանուր գծերով: Գորգերի գեղարվեստական

ձևավորման մեջ խտացված են հայ ժողովրդի աշխարհայացքն ու ճաշակը, ազգային առանձնահատկությունները:

Հայկական գորգի կենսունակության վկայությունը դրա մշտական կիրառությունն է: Այն օգտագործվում է

բնակարաններում, պետական կամ հասարակական տարբեր կազմակերպությունների տարածքներում և

եկեղեցիններում՝ որպես պատերի կամ հատակի հարդարանք, ինչպես նաև հարսանեկան և թաղման ծեսերի

ժամանակ:

Ներկայումս գորգագործությունը որպես ձեռագործ արտադրանք  շարունակում է գոյատևել մի շարք

կազմակերպությունների գործունեության շնորհիվ՝ «Մեգերյան կարպետ», «Ղարաբաղ կարպետ»,

«Թուֆենկյան» ընկերություններ, որոնք մեծապես նպաստում են հայկական

գորգագործական ավանդույթների պահպանման և տարածման գործընթացներին՝ գործելով բնական

ներկանյութերով ներկված ավանդական, ինչպես նաև ժամանակակից ձևավորումներով գորգեր:

Ավանդական գորգագործության գիտելիքների և ունակությունների փոխանցումը, պահպանումն ու

տարածումը ապահովում են նաև այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են՝ «Ժողովրդական

արվեստի հանգույց» կրթամշակութային հիմնադրամը,«Հովհաննես Շարամբեյանի անվան ժողովրդական

ստեղծագործության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը, Հենրիկ Իգիթյանի անվան

գեղագիտության ազգային կենտրոնի մարզային մասնաճյուղերը, ինչպես նաև հայորդաց տներն ու

ուսումնարանները: Վերջին տարիներին «Ժողովրդական արվեստի հանգույց» կրթամշակութային հիմնադրամի

իրականացրած հայկական գորգի և կարպետի տարբեր տեխնիկաների ուսուցման և տարածման

դասընթացների ծրագրի արդյունքում՝ ՀՀ տարբեր մարզերի հարյուրավոր երեխաներ տիրապետում են

ոչ միայն գորգագործության, այլև կարպետի  հնագույն՝ շուլալ (զիլի)և թեք օղաճիտք (սումախ),

ինչպես նաև ջեջիմ և մեզար տեխնիկաներին: Բացի այդ,«Տորքի որդեգրում» ծրագրի շրջանակում

վերապատրաստվում են հանրապետության տարբեր համայնքների հանրակրթական դպրոցների

«Տեխնոլոգիա» առարկայի ուսուցիչները, որպեսզի առարկայի դասավանդման ընթացքում նաև

գորգագործություն սովորեցնեն երեխաներին։ Բացի ուսուցիչներից, ծրագրին մասնակցում են նաև

տարբեր տարիքի կանայք և աղջիկներ:

Ավանդական գորգագործության կենսունակությունն ապահովելու նպատակով հիմնադրամն

իրականացնում է նաև հայկական մետաքսե գորգի ավանդույթի վերականգնման և պահպանման

ծրագիր, որի շրջանակում հիմնադրամի աշխատողները, մասնակցելով մետաքսե գորգեր արտադրող

ստամբուլահայ հայտնի վարպես Ա. Շիրինյանի վարպետության դասընթացներին, տիրապետել են

մետաքսե գորգ գործելու հմտությանը և տեխնիկական առանձնահատկություններին և ներկայումս

գործում են մետաքսե գորգեր, որոնք տարբերվում  են զարդանախշային ինքնատիպությամբ և որակով։

29. Թամզարա

Ժողովրդական պարարվեստ

Տարրը տարածված է ՀՀ Արագածոտնի, Գեղարքունիքի և Շիրակի մարզերի գյուղական

և քաղաքային համայնքներում:

Տարրի կրողները կրտսեր, երիտասարդ, միջին և ավագ տարիքի մարդիկ են:

Բուն Թամզարա անվանումը հայտնի է որպես գյուղաքաղաք Արևմտյան Հայաստանի Սեբաստիայի նահանգում, պատմական Փոքր Հայքի Նիկոպոլիս գավառում` Շապին Գարահիսար բերդաքաղաքի կազմում: 20-րդ դարի սկզբներին Թամզարայում եղել է մոտ 500 հայ ընտանիք, որոնք զբաղվել են երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով: Ունեցել են եկեղեցի՝ Ս. Թագավորը, վանք՝ Ս. Գևորգը և երկսեռ վարժարան: Տեղահանվել են Հայոց Մեծ եղեռնի տարիներին։ Դեռևս 1930-ական թթ. հայտնի պարագետ Սրբ. Լիսիցյանը գրանցել է հայկական թամզարա պարի 17 տարբերակ, ինչը հետագայում լրացվել է նաև այլ պարագետների կողմից: Հայկական ժողովրդական պարերի հայտնի բեմադրիչ Վ. Արիստակեսյանի գրանցումը, որը նույն ժամանակաշրջանին է պատկանում, պահվում է Երևանի  Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի արխիվում:

Թամզարայի տարբերակներում պարի մի քանի անվանումներ են նշվում, որոնք տեղի են տալիս տարբեր մեկնաբանությունների: Բացի թամզարա անվանումից, այդ պարն անվանում են նաև «Թամզարա-Համզարա» կամ «Թանզարա»: Երկրորդ անվանումը, անշուշտ, «Թամզարա» բառի հնչյունափոխված կրկնությունն է և, որպես կրկնակ բառակապակցություն, բնորոշ է խոսակցական լեզվին: Թանզարա անվանման դեպքում ենթադրվում է, որ այն կնոջ անուն է: Թամզարայի տարբերակները բաժանվում են երկու խմբի՝ թամզարա սահուն և թամզարա թռնոցի: Առանց թռիչքների թամզարան սահուն և փոքր-ինչ հանդիսավոր շարժումներով էպիկական պարերգ է: Ձեռքերը բռնում են ճկույթներից, պարում են «երկու գնալ-երկու դառնալ» աջ ուղղությամբ պարաձևով։ Ըստ Սրբ. Լիսիցյանի՝ անցյալում դրանք պարել են ազգային էպոսներ երգելով, որոնք ձոնել են տարբեր պատմական իրադարձություններին ու հերոսներին: Այս պարերի հիմնական կառուցվածքը բաց շրջանն է, պարում են տղամարդիկ և կանայք միասին։

Թամզարան մինչ օրս էլ երիտասարդների կողմից ամենասիրված և հաճախ կատարվող պարերից է:

Կենսունակ է, քանի որ պարում են ընտանեկան տոներին, տարբեր միջոցառումներին և հարսանիքներին:

Փոխանցումն ապահովվում է նաև ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթական հաստատությունների միջոցով, քանի

որ թամզարա պարն առաջնային տեղ է զբաղեցում ավանդական պարերի դասավանդման ծրագրերում։


30. Թառը և թառագործությունը


Ավանդական երաժշտական մշակույթ, կատարողական արվեստ,  նվագարանագործություն:

Տարրը տարածված է ՀՀ Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Տավուշի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մար–զերի գյուղական և քաղաքային համայնքներում, ինչպես նաև մայրաքաղաք Երևանում:

Տարրի կրողները նվագարանագործ վարպետներն են, երաժիշտները, ինքնուս նվագածուները:

Արևելքի տարբեր երկրներում տարածված և մեծ ժողովրդականություն վայելող նվագարան է, որի ծագումը կապվում է Իրանի, Հին Հնդկաստանի, Եգիպտոսի մշակութային ավանդույթների հետ: Դեռևս վաղ միջնադարից, ժամանակակից թառի նախատիպերը լայնորեն տարածվել են նաև Հայաստանում, և արևելյան մեծ թառերի հետ միասին՝ ձևավորվել են նաև նվագարանի տեղական տարբերակները: 

Նվագարանի մասին վկայություններ կան միջնադարյան մանրանկարներում, մատենագիրների մոտ, տապանաքարային պատկերագրության և ժողովրդական բանահյուսության մեջ: 18-20-րդ դդ. հայերն Անդրկովկասի լավագույն թառագործ վարպետներից էին:

Հայ նվագարանագործ վարպետները և երաժիշտները հրավիրվում էին աշխատելու նաև Թիֆլիսում, Բաքվում, Կիրովաբադում, Նախիջևանում, Հյուսիսային Կովկասի, Միջին Ասիայի և Պարսկաստանի տարբեր բնակավայրերում։ 

Թառահար երաժիշտները ելույթներ էին ունենում վերը նշված տարածքներում, որպես մենակատարներ, հանդես էին գալիս աշուղների և սազանդարների անսամբլներում՝ հաջողությամբ համագործակցելով նաև այլազգի երաժիշտների հետ: Անվանի երաժիշտներից էին Բալա Օղլի Գրիգորը (1859 թ.), Բալա-Մելիքյանը (1888 թ.),  Ս. Թարխանովը (1890 թ.), հետագայում աշուղ Շերամը, որը նաև թառագործ վարպետ էր, Ս. Սեյրանյանը, Ա. Սարգսյանը, Լ. Վարդանյանը։

Թառը լարային կսմիթային ընտանիքի բազմալար, կոթավոր նվագարան է: Ունի թավ, հարուստ գուներանգով, հզոր հնչողություն, ինքնատիպ տեմբր: Նվագարանի տեխնիկական և կատարողական հնարավորությունները լիարժեք են, որի շնորհիվ հնարավոր է հնչեցնել արևելյան և եվրոպական ցանկացած ոճի բարդ ստեղծագործություն:

Կիրառվում է իբրև մենակատարային և անսամբլային նվագարան: Հայկական թառի տեմբրային յուրահատկությունները կապվում են նվագարանի չափերի և նախընտրելի հումքատեսակների հետ` իրանը թթենու ծառի միակտոր բնափայտից, կոթը՝ ընկուզենուց: Նվագարանի պատրաստման համար առնվազն մեկ տարի ժամանակ է պահանջվում և հումքի մշակման մանրակրկիտ աշխատանք: Նվագարանի պահպանման համար անհրաժեշտ են կայուն ջերմաստիճանային և հաստատուն պայմաններ (իրանին ձգված հորթի սրտի նուրբ թաղանթ, աղիքից, արծաթե և պղնձե լարեր), ինչը բնորոշ է նստակյաց ժողովուրդների մշակույթին: 

1907 թ. կոմպոզիտոր Վարդան Բունին Երևանում ստեղծեց Արևելյան մեծ նվագախումբ, որը հետագայում վերածվեց արևելյան սիմֆոնիկ նվագախմբի (1933 թ.): Նվագախմբի կազմում իր հեղինակած և կատարելագործած ժողովրդական բոլոր նվագարանների հետ միասին՝ ներառեց նաև տարբեր չափերի թառեր (պիկոլո առաջին, բարիտոն, կոնտրաբաս) և մեծ հաջողությամբ համերգներով հանդես էր գալիս ԽՍՀՄ-ի տարբեր քաղաքներում:

20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած՝ Հայաստանում թառի ուսուցումն ու կատարողական արվեստը ներմուծվեց նաև մասնագիտական ոլորտ (երաժշտական դպրոց, ուսումնարան, կոնսերվատորիա), որի արդյունքում, արևելյան երաժշտական ավանդույթներին զուգահեռ, մինչ օրս թառահարները յուրացնում են նաև երաժշտության ուսուցման ու կատարման եվրոպական ավանդույթները: Այդ շրջանից սկսած՝ հայ կոմպոզիտորները սկսեցին հատուկ ստեղծագործություններ գրել պրոֆեսիոնալ թառահարների համար, որոնք միահյուսում են վերը նշված երկու մշակութային առանձնահատկությունները՝ հիմք ընդունելով ազգային երաժշտական աշխարհայացքը: Դրա շնորհիվ ձևավորվեց և ներկայումս կենսունակ է թառի կատարողական արվեստի հայկական ինքնուրույն դպրոցը։

Թառի կատարողական վարպետության կենսունակությունն ապահովվում է ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթական համակարգի միջոցով, ինչպես նաև հանրապետությունում գործող ժողովրդական նվագարանների խմբերի ստեղծագործական գործունեության շնորհիվ։ ՀՀ տարբեր մարզերում և Երևանում իրականացվում են ավանդական նվագարանների, այդ թվում՝ թառի ուսուցման հատուկ մշակված ծրագրեր։ Մերօրյա նվագարանագործ վարպետները շարունակում և պահպանում են հայկական թառագործության ավանդույթները։


31. Գինեգործություն


Ժողովրդական կենսապահովման մշակույթ, խաղողի վերամշակում

Տարրը տարածված է խաղողա-գործության զարգացած գոտինեներում՝ հիմնականում Արարատյան դաշտավայրում, ՀՀ Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերում:

Տարրի կրողները Արարատյան դաշտավայրի, ՀՀ Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերի բնակչներն են:

Հայաստանում խաղողագործության և գինեգործության վերաբերյալ բազմաթիվ հնագիտական վկայություններ կան: Հնագույնը վերաբերում է Վայոց ձորի Արենի 1 քարանձավին (մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակ, մեզանից 6000 տարի առաջ): Բազմաթիվ հնագույն վկայություններ կան միջին բրոնզի, ուշ բրոնզի և հետագա դարաշրջանների, ինչպես նաև միջնադարյան Հայաստանի տարբեր հուշարձաններում հայտնաբերված տվյալներում։ Հերոդոտոսի և Ստրաբոնի աշխատություններում անդրադարձ կա Հայկական լեռնաշխարհից դեպի Բաբելոն և այլուր գինի արտահանելու մշակույթին: Տվյալներ կան Ուրարտական թաավորությու-

նում՝ հիմնականում Վանում, Արճեշում, Արարատյան հովտում մ.թ.ա. 7-8-րդ դարերում գինու մշակույթի մասին: Հետագա շրջաններում անդրադարձներ կան Ամիրդովլաթ Ամասիացու, 16-րդ դարի պատմիչ Անանունի երկերում: Գինեգործության վերաբերյալ առավել մանրամասն հիշատակություններ հանդիպում են ինչպես Ե. Լալայանի Ազգագրական հանդեսում, այնպես էլ այլ հեղինակների առանձին գավառների վերաբերյալ ազգագրական երկերում։

Վ. Բդոյանն առավել լայնածավալ անդրադարձ է կատարել գինեգործության մշակույթին «Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում» աշխատության մեջ:

Գինին Հայկական լեռնաշխարհում վաղեմի պատմություն ունի: Հին Հայաստանում այն համարում էին աստվածների ու արքաների ըմպելիք: Հայ արքաները գինին խմում էին արծաթե գավաթներով: Ավանդաբար գինի պատրաստում էին այգիներում կամ բնակելի համալիրին կից գտնվող հնձաններում: Խաղողը լցնում էին հնձանի վերին հատվածի` առագաստի մեջ, որտեղ տղամարդիկ այն ոտքերով տրորում էին (երեխաներին կնքելիս տղաների ոտքերին էին մեռոն քսում, որ գինի տրորեն, և աղջիկների ձեռքերին, որ խմոր հունցեն): Քաղցուն հոսում էր առագաստի մոտ պատրաստված կավակերտ հորի մեջ, որը կոչվում է գուբ, այնտեղ նստվածք տալիս, մասամբ զտվում, ապա հոսում գետնափոր կրապատ հորերի (տաքար) կամ կարասների մեջ: Քաղցուն այդ տարաների մեջ աստիճանաբար հասունանում էր, վերածվում քաղցրավուն մաճառի, այնուհետև՝ քառասուն օրվա ընթացքում դառնում գինի: Հասունացած գինին պահպանում էին մառաններում, գետնի մեջ թաղված կամ վերգետնյա կարասներում, դրանք ծածկելով քարե ու կավե կափարիչներով, ճեղքերը հերմետիկորեն փակելով կավե ծեփով:

Գինին, որքան երկար է մնում, այնքան հասունանում է, քաղցրանում ու թնդանում:

Խաղողի մշակումը գյուղատնտեսական զբաղմունք է, այգեգործական հումքի մշակման եղանակ: Բերքահավաքի տոնածիսական արարողությունների բացումը համարվում է խաղողակութի, գինու օրհնության ժամանակաշրջան:

Ներկայումս Հայաստանում ձևավորվել է գինեգործության խոշոր արդյունաբերություն, որը շարունակաբար կատարելագործվում է: Ուշագրավ է, որ գինու պատրաստման ավանդական ժողովրդական ձևերը մինչև այսօր պահպանվել են տնային պայմաններում գինի արտադրողների շրջանում:

Ավանդույթի շարունակականության դրսևորում է Արենի գինու փառատոնի իրականացումը:


32․ Սահարի


Ավանդական երաժշտական մշակույթ, նվագարանային կատարողական արվեստ, ծիսական երաժշտություն:

Տարրը տարածված է ՀՀ բոլոր 10 մարզերում և մայրաքաղաք Երևանում։

Տարրի կրողները ժողովրդապրոֆեսիոնալ երաժիշտները և ինքնուս նվագածուներն են։

Մասնագիտական ուսումնասիրությունները փաստում են, որ մեղեդին նախաքրիստոնեական շրջանում հնչել է որպես արևագալի մեղեդի, արևի հիմն. բնության պտղաբերության ծիսակարգի բաղադրիչ: Այդ տեսանկյունից, համեմատելի է Ն. Շնորհալու հեղինակած հայտնի «Առավոտ լուսոյ» երգ-աղոթքի հետ:

18-20-րդ դդ. այդ մեղեդիով ազդարարվել է ավանդական հարսանեկան ծեսի սկիզբն ու ավարտը: Հնչել է որպես հարսի անմեղության երաժշտական խորհրդանիշ, առաջնեկի ծննդյան ժամանակ՝ որպես չար ուժերին հաղթելու, պտղաբերություն ապահովելու հնչյունային մոգական միջոց:

Սահարին ազատ-հանկարծաբանական բնույթի ծիսական մեղեդի է։ Հայաստանում հնչում է հիմնականում ավանդական զուռնայով, դուդուկով և քամանչայով: Բնորոշ է պտղաբերություն (բնության, մարդկանց), սերնդաճ մարմնավորող հնամենի ծեսերին, որի փոխակերպումները պահպանվել են նաև մեր օրերում: Պահանջում է կատարողական հատուկ վարպետություն, որի շնորհիվ 19-20-րդ դդ. հաճախ կատարվել է նաև վարպետություն ցուցադրող մրցելույթների ընթացքում: Մեղեդին կիրառվել է նաև Գր. Եղիազարյանի «Լուսաբացին» սիմֆոնիկ պատկերում, «Ինչու՞ է աղմկում գետը» կինոնկարի համար Ա. Այվազյանի հեղինակած երաժշտության մեջ:

Խորհրդային տարիներին շարունակել է կիրառվել հարսանեկան ծիսակարգում: Բացի այդ, պահպանել է իր բնույթը որպես կանչ՝ հնչելով գյուղական շաբաթօրյակների, ընտրությունների ժամանակ՝ երաժշտության հնչյունների միջոցով մարդկանց համախմբելու նպատակով:

Մեր ժամանակներում մեղեդին հնչում է տարբեր տոնակատարությունների և միջոցառումների ընթացքում, մասնավորապես, հարսանեկան ծեսի տարբեր արարողակարգերում:

1988 թ. ազգային զարթոնքի տարիներին «Սահարի» մեղեդու դարձվածները՝ շեփորի կատարմամբ, դարձան ազատագրական պայքարի, անկախության, ինքնության երաժշտական խորհրդանիշ՝ վերադառնալով մեղեդու հնամենի կանչային, վերածննդի իմաստային շերտին:


33․ Սուրբ Թադեոս առաքյալի վանքի ուխտագնացությունը


Ժողովրդական հավատալիք, տոն, քրիստոնեական ուխտագնացություն

Երևան քաղաք, ՀՀ Գեղարքունիքի և Կոտայքի մարզեր, Հայ առաքելական եկեղեցու Թավրիզի և Թեհրանի թեմեր, Իրանի հայաբնակ շրջաններ

Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդների համայնքը Հայաստանում և այլ երկրներում, իրանահայ համայնք, Իրանի Իսլամական Հանրապետության հայ բնակչություն

Սուրբ Թադեոսի (Թադեի) վանքը համարվում է քրիստոնեության հաստատման առաջին վկայություններից պատմական Հայաստանում: Այն գտնվում է պատմական Արտազ գավառում, ժամանակակից Իրանի Մակուի շրջանում: Կառուցվել է Հայ առաքելական եկեղեցու հիմնադիր համարվող առաքյալներից Թադեոսի հիշատակին, որն ըստ ավանդության, քրիստոնեություն տարածելու համար հալածվեց և սպանվեց 44 թ.: Ս. Թադեոսի վանքը հիմնադրումից ի վեր (4-7-րդ դդ.) իր շուրջն ունեցել է կենսունակ համայնք, դարեր շարունակ եղել է Հայ առաքելական եկեղեցու Ատրպատականի թեմի կենտրոնը, քանի որ տարածքը ուներ խիտ հայ բնակչություն և եկեղեցիներ ու վանքեր (թվով 180-223, որոնցից այսօր կանգուն են 42-ը): Որպես համաքրիստոնեական կանգուն հնագույն սրբատեղի և իբրև համամարդկային մշակութային արժեք՝ 1955 թվականից վանքը ներառված է Իրանի պատմական հուշարձանների ցանկում, իսկ 2008 թ. ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում: Վանքը մշտապես հայկական ինքնության կղզյակ է հանդիսացել տարածքի հոծ հայ բնակչության համար, վանքի հրաշափառ զորությանը ապավինել են հազարավոր ուխտավորներ, հանդիսացել է գրչության կենտրոն: Մոնղոլ թաթարական ավերածությունների, կողոպուտի և երկրաշարժերի ավերիչ հետևանքների պատճառով վանքը ենթարկվել է պարբերական վերանորոգումների ու կառուցումների: Վերանորոգումները և վանքի պահպանության աշխատանքները հաճախ իրականացվել են համայնքի հանգանակությունների միջոցով, ինչը վանքի ժողովրդականության վկայությունն է: 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի ավարտից հետո կնքված Թուրքմենչայի պայմանագրով տարածքի հայերի՝ ռուսական տիրապետության տակ գտնվող տարածքներ տեղափոխվելու արդյունքում դատարկվում են Մակուի շուրջ 80 գյուղեր, մեծ մասը վանքապատկան, իսկ դարեր շարունակ թեմական կենտրոն հանդիսացող Թադեոսի վանքի փոխարեն թեմական կենտրոն է դառնում Թավրիզը: Սկսվում է երբեմնի ակտիվ վանական կյանք ունեցող համալիրի աստիճանական մարումը: 19-րդ դարավերջից մինչև առաջին աշխարհամարտը այս վանքը՝ Մենավորի վանք ծածկանունով դառնում է հայկական զինատար խմբերի դեպի Վասպուրական տանող ուղղության տարանցիկ հանգույց՝ ընդունելով Անդրանիկին, Արամ Մանուկյանին և այլոց: Ապաստարան ու փրկօղակ է դարձել 1915 թ. եղեռնի ժամանակ թուրք-պարսկական սահմանի հայկական գյուղերի մազապուրծ բնակչության համար: 1918 թ. հունիսին օսմանյան զորախումբը շրջապատում է վանքը, ապա կոտորում վանքի պարիսպների հետևում թաքնված հայերին: Վանքը վերջնականապես դատարկվում է, երբ տարածքի սակավաթիվ հայ ընտանիքները 1946 թ. ներգաղթում են խորհրդային Հայաստան և վանքի երբեմնի ծխականները կտրվում են իրենց վանքից: 1961 թ. Թավրիզի թեմն անջատվում է Էջմիածնի Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությունից և միացվում Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսությանը:

Ըստ ավանդության՝ վանքում ամփոփված է Թադեոս առաքյալի մարմինը, ինչը համաշխարհային քրիստոնեական դավանանքի տեսանկյունից և հայերի համար վանքը դարձնում է առանձնահատուկ կետ կրոնական և ճանաչողական այցելությունների համար: 1954 թ. հուլիսի 30-ին առաջին անգամ երկարատև ընդմիջումից հետո կազմակերպվում է ուխտագնացություն մի խումբ հավատացյալների կողմից, դժվարամատչելի ճանապարհներով: Նպատակն էր՝ Ս. Թադեոսի վանքի մասին գիտելիքի շրջանառությունը ուշադրության կենտրոնում պահելը, տարածքի հայաթափման արդյունքում վանքի երբեմնի փառքը վերականգնելը, քանի որ հատկապես իրանահայ համայնքը առանձնակի ակնածանքով ու ջերմեռանդությամբ էր կապված վանքի հետ: Իրանի Իսլամական Հանրապետության աջակցությամբ բարեկարգվում է ճանապարհը, որի արդյունքում էլ 1968 թ. ուխտագնացների թիվը կազմում էր 12.000:

Միջոցառումը դարձավ տարեկան, երբ ամեն տարի 5-6 հազար հայեր սկսեցին մասնակցել Ս. Թադեոսի վանքի ուխտագնացությանը, որը տևում է 3-4 օր: Ուխտավորները հանգրվանում են վանքի շուրջ կազմակերպված «վրանաքաղաքում»՝ շարունակելով ավանդական ժողովրդական ուխտագնացությունների ավանդույթները: Ընտանիքներով, ազգականների խմբերով, ընկերներով սրբավայր այցելությամբ, ժողովրդական երաժշտությամբ, թմբուկների զարկերով, պարերով, խնջույքով, մատաղի արարողություններով, մկրտություններով վերահաստատվում են համայնքային և ընտանեկան կապերը, տեղի է ունենում պատմական հիշողության վերաթարմացում, ճանաչում, փոխանցում և մշակութային երկխոսություն: Ժամերգությունից հետո կատարվող Ջրօրհնեքի ավարտին մյուռոնով օրհնված ջուրը ուխտավոր այցելուներին բաժանվելով՝ փոխանցվում է տոնի խորհուրդը: Հայաստանի անկախությունից հետո թեպետ փոքր խմբերով, վերսկսվում է Հայաստանից այցելուների մասնակցությունը ուխտագնացությանը որպես քրիստոնեության հայկական հնագույն կենտրոն: Ուխտագնացությունների առաջին նախաձեռնողներից էր Երևանի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու հավատացյալների խումբը՝ քահանա Տեր Տիրայր Սարդարյանի գլխավորությամբ:

Ս. Թադեոս վանքը և նրա շուրջ ծավալված ուխտագնացությունը Իրանում հայկական դարավոր մշակութային ներկայության և շարունակականության, մշակութային, կրոնական ինքնատիպությունը պահպանելու ջանքերի ու հաջողումների առանձնահատուկ երկխոսության դրսևորում է:

Ուխտագնացությունը, թեպետ վերսկսվելով երկարատև ընդմիջումից հետո, պահպանում է հայերի ավանդական մշակույթում տարածված ժողովրդական ուխտագնացությունների հիմնական գծերը՝ կամավորությունը, ընտանեկան կամ ազգակցական խմբերով այցելությունները, ժողովրդական զվարճանքները:

Ս. Թադեոսի վանքի շրջակայքում այսօր չկա հայ բնակչություն և վանքն ըստ էության «մենությունից ու մոռացությունից» փրկելու կարևոր միջոցառում է տարեկան ուխտագնացությունը: Այն նաև յուրատեսակ ինքնաբուխ մշակութային երկխոսություն է Իրանի տարբեր շրջաններից՝ Թեհրանից, Թավրիզից և այլ տարածքներից միացած հայերի, աշխարհի տարբեր կողմերից ժամանած հայերի և Հայաստանից այցելած ուխտավորների, այցելուների, այլ քրիստոնյա ուխտավորների, տեղանքում բնակվող պարսիկների, ասորիների, քրդերի փոխադարձ ճանաչողության ու միմյանց հանդեպ հարգանքի ու հանդուրժողականության դրսևորման օրինակ:

Միաժամանակ, ուխտագնացությունը համալրում, հարստացնում և հիմնավորում է Ս. Թադեոսի, Ս. Ստեփանոս նախավկայի և Իրանի հայկական եկեղեցիները ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պահպանության ծրագրում ներառելը՝ տարեցտարի ցուցադրելով այս մշակութային ժառանգությունը կրողների կայուն ու հավատարիմ համայնք ունենալու փաստը: Ուխտագնացությունը պահանջում է Հայ առաքելական եկեղեցու, ԻԻՀ և ուխտավորների համայնքի կազմակերպչական մեծ ջանքերի համադրում: Այս ամենը նպաստում են հայկական քրիստոնեական վաղագույն վկայությունների պահպանությանը, Իրանում հայերի պատմամշակութային ժառանգության հանրահռչակմանը, Հայաստան-Իրան մշակութային, տնտեսական կապերի աշխուժացմանը, փոխճանաչողության նոր հնարավորությունների բացահայտմանը: Ուխտագնացությունը հնարավորություն է ստեղծում մասնակիցների համար պահպանելու կապը պատմական ժառանգության ու այս ժառանգությունը ներկայացնող միջավայրի, տարածքի հետ, հոգեկան բավարարման ու լիցքաթափման առիթ է հանդիսանում մասնակիցների համար, ամրապնդում է կրող համայնքի սոցիալական կապերը և խմբային ինքնության, պատմության շարունակականության փոխանցումն ու զարգացումը:

Այս առումով առանձնահատուկ է Երևանի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու հավատացյալների համայնքը, որը 2007 թ. ամեն տարի ուխտագնացություններ է իրականացնում Ս. Թադեոսի վանք: