Search

Վայոց Ձոր․ ազգային խոհանոց

Վայոցձորյան խոհանոցը` պահպանելով իր ընդհանուր հայկական դիմագիծը, այնուամենայնիվ ունի որոշ յուրահատկություններ: Այստեղ գյուղերում տարին բոլոր թխվում է ավանդական լավաշը, իսկ հացաթխման վերջին գնդերից պատրաստվում է թափթա (խմորագնդի մեջ անցք է բացվում, մի փոքր տափակեցվում է ու ամրացվում թոնրի պատին):


Վայոցձորցիների սիրած ճաշերից է թթու բանջարը` պատրաստված սպիտակ բանջարից, սխտորուկից, մասուրի հյութից, պարունակում է նաև լոբի, ձավար, աղացած կարմիր բիբար, թանձրացվում է ալյուրով: Շատ յուրահատուկ ճաշատեսակ է նաև կարշըմը: Վերջինս չամանի հոտով բանջար է, որից պատրաստված ապուրի մեջ ավելացվում է նաև կաթ, ալյուր, ոսպ, աղացած կարմիր բիբար և աղացած ընկույզ: Այս թանձր ապուրն ուտում են սխտորով` բրդելով չոր լավաշ: Վայոց ձորում հարգված են եղել կաթով և մածնով ապուրները, ինչպես նաև մասուրով ապուրը: Դրանց մեջ հիմնականում օգտագործվում է ձավար ու ոսպ, վերջին ժամանակներս նաև բրինձ:

Տիպիկ ճաշատեսակներից է քյալագյոշը` պատրաստված նախապես քամած ու չորացրած մածունից` չորթանից: Սա մածնի թանձր ոսպապուր է, որի վրա վերջում ավելացվում է տհալով սոխեռած: Այն նույնպես ուտում են` մեջը լավաշ բրդած:

Վայոցձորցիների դարավոր ավանդույթներից է տհալի՝  (ղավուրմայի) պատրաստումը. Սա մսի պահածոյացման ավանդական, փորձված ու անվտանգ եղանակ է: Լավ եփած ոչխարի կամ տավարի միսը կարմրացվում է տնական յուղի կամ հենց ոչխարի յուղի մեջ, այնուհետև լցվում է կճուճների մեջ և ծածկվում յուղի հաստ շերտով: Տհալը զով մառանում կարելի է պահել ողջ ձմեռ: Դրանից հմուտ տանտիկիներրը ամբողջ ձմեռ զանազան տեղական ճաշեր են պատրաստում: Այն սիրված է նաև որպես սառը խորտիկ:

Տհալով շորվան Վայոց ձորի բրենդային ճաշատեսակներից է: Գյուղական որոշ ընտանիքներում ձմռանն այդ ճաշը պատրաստում են համարյա ամեն օր: Տհալից բացի այն պարունակում է սոխ, աղացած կարմիր բիբար, ձավար, տոմատի մածուկ, կարտոֆիլ, շլորաչիր, մարզա (ծիթրոն): Որոշ գյուղերում դրա մեջ նաև կտրտած թթու կաղամբ են լցնում: Շորվան անպայման ուտում են թթու դրած բանջարեղենով և գլուխ սոխով` նախօրոք մեջը լավաշ բրդելով: Սեպտեմբերյան “Սուրբ խաչ” արարողությունների ժամանակ պարտադիր է ուլի խորովի պատրաստումը: Դրա համար ամբողջական ուլը համեմունքներով մշակելուց հետո իջեցնում են մարված թոնրի մեջ, տակը ջրով կաթսա են դնում, թոնիրը ծածկում մորթով և թողնում աբողջ գիշեր: Քանի որ Վայոց ձորը վաղուց հայտնի է որպես որսատեղի, այստեղ ավանդական են նաև որսի մսով պատրաստված ճաշատեսակները` նապաստակի քյուֆթան, կաքավի կամ աղունիկի մսով շորվան, տապակած լորը, ինչպես նաև Արփա և Եղեգիս գետերի ձկներից պատրաստված զանազան ճաշատեսակները: Որպես թեյաբույսեր այստեղ դարեր ի վեր օգտագործվել են վայրի ուրցը, դաղձը, անթառամը: Դրանք օգտագործվել են նաև որպես համեմունք տարբեր ճաշատեսակների համար: Սակայն վայոցձորյան համեմունքների թագուհին մարզան է` ծիթրոնը: Չնայած որ այն աճեցվում է բանջարանոցներում, սակայն դրա նախընտրելի տեսակը սարի մարզան է, որի պաշարները գյուղացիներն առատորեն հավաքում են սարերից և պահեստավորում: Մարզան օգտագործվում է վայոցձորյան համարյա բոլոր ճաշատեսակներում, իսկ այնպիսի տարածված ավանդական հայկական ճաշատեսակները, ինչպիսիք են տոլման, կոլոլակով քյուֆթան, խորովածը` մարզայի շնորհիվ այստեղ բոլորովին այլ համուհոտ են ստանում: Վայոց ձորում դեռևս պահպանվել է ձմռան համար մթերքներ պաշարելու ավանդույթը: Դեռևս ամառվանից հմուտ ու եռանդուն կանայք սկսում են վայրի բանջար հավաքել ու չորացնել, մինչև աշուն զանազան մրգեր են չորացնում ու պահածոյացնում, պանիրն են հորում կճուճներում, աշնանը ընկույզներն ու հատապտուղներն են հավաքում, բանջարեղենի բոլոր տեսակներից թթու են դնում տակառներում, տղամարդիկ էլ մեղրն են քամում, գինին ու մրգային օղիներն են պատրաստում… Ուշ աշնանն արդեն պատրաստվում է ավանդական տհալը։ Ձմեռնամուտին Վայոց ձորի գյուղացիների մառանը մի գունավոր և հոտավետ պահեստարան է. մի կատարյալ տեսարժան վայր` դարակներում շարված գույնզգույն մրգերով ու բանջարեղեններով, պատերի տակ շարված մեղրի, պանրի, ղավուրմայի, թթուների կճուճներով, խաղողի ու տանձի կախաններով, բանջարների, չրերի ու չորացրած հատապտուղների տոպրակներով: Եթե այս ամենին գումարենք նաև լավաշի դարսերը, գինու կարասներն ու օղու տարաները, ապա այս “համտեսի սրահից” պարզապես դժվար է դուրս գալ:

#Հայկականավանդականուտեստներ #ՎայոցՁոր